Bağımsız Denetim Kanıtları (BDS 500) Konu Anlatımı

BDS 500, bağımsız denetimde kanıt kavramını denetçi görüşünün dayanağına yerleştirir.

Denetçi finansal tablolar hakkında makul sonuçlara ulaşmak için yalnız sezgiye, yönetim beyanına veya genel izlenime dayanamaz; görüşünü destekleyen yeterli ve uygun denetim kanıtı elde etmelidir.

Standart bu nedenle hem kanıtın ne olduğunu hem de denetçinin kanıt elde etmek için nasıl düşünmesi gerektiğini düzenler.

Denetim kanıtı, finansal tablolara temel oluşturan muhasebe kayıtlarındaki bilgileri içerir; fakat kapsam bununla sınırlı değildir.

Denetçi başka kaynaklardan gelen bilgileri, işletme dışından sağlanan verileri ve bazı durumlarda uzman çalışmalarını da kanıt olarak kullanabilir.

Denetim kanıtının iki temel niteliği yeterlilik ve uygunluktur.

Yeterlilik, kanıtın miktarıyla ilgilidir.

Denetçinin ne kadar kanıta ihtiyaç duyacağı, önemli yanlışlık risklerine ilişkin değerlendirmesinden ve elde edilen kanıtın kalitesinden etkilenir.

Risk yükseldikçe daha fazla veya daha ikna edici kanıt gerekebilir.

Ancak çok sayıda zayıf kanıt, tek başına güçlü bir kanıtın sağlayacağı güvenceyi otomatik olarak yaratmaz.

Uygunluk ise kanıtın kalitesini ifade eder.

Bir bilginin denetçi görüşüne dayanak olan sonuca destek sağlayabilmesi için ilgili yönetim beyanıyla bağlantılı olması ve güvenilir olması gerekir.

Bu nedenle denetçi hem miktarı hem niteliği birlikte düşünür.

BDS 500’ün amacı, denetçinin görüşüne dayanak oluşturan makul sonuçlara ulaşmasını sağlayacak prosedürleri tasarlayıp uygulamasıdır.

Bu ifade önemlidir, çünkü kanıt kendiliğinden denetim dosyasına düşen pasif bilgi değildir.

Denetçi şartlara uygun prosedürler kurar, hangi bilgilerin kullanılacağını seçer, bilgilerin güvenilirliğini sorgular ve prosedürlerin amacına ulaşmasını sağlayacak kalemleri belirler.

Kontrol testleri ve detay testleri tasarlanırken hangi kalemlerin test edileceği de prosedürün amacına göre seçilir.

Böylece kanıt toplama, rastgele belge biriktirmek değil, belirli bir denetim iddiasına yönelik bilinçli bir çalışma olur.

Muhasebe kayıtları denetim kanıtının temel parçalarındandır.

Açılış kayıtları, destekleyici kayıtlar, faturalar, sözleşmeler, defteri kebir, yardımcı defterler, yevmiye kayıtları, finansal tablo düzeltmeleri, hesaplamalar, mutabakatlar, açıklamalar ve maliyet dağıtımıyla ilgili çalışma kağıtları bu kapsamda düşünülür.

Bu çeşitlilik, finansal tablolardaki bir tutarın tek bir satırdan ibaret olmadığını gösterir.

Bir finansal tablo kalemi, kayıt sistemi, destekleyici belgeler, hesaplama mantığı ve açıklama düzeniyle birlikte denetlenir.

Denetçi bu bağlantıyı kurmadığında, kanıtın sadece biçimini görür; BDS 500 ise kanıtın denetçi sonucuna destek sağlayan içeriğine odaklanır.

Denetçi, denetim kanıtı olarak kullanacağı bilgilerin ihtiyaca uygunluğunu ve güvenilirliğini mütalaa eder.

Bu değerlendirme dış bilgi kaynaklarından elde edilen bilgileri de kapsar.

Dış bilgi kaynağı, geniş bir kullanıcı kitlesinin kullanımına uygun bilgi sağlayan işletme dışı kişi veya kuruluştur; fakat yönetimin faydalandığı uzman, hizmet kuruluşu veya denetçinin faydalandığı uzman sıfatıyla hareket eden kişi bu tanıma girmez.

Bu ayrım, her işletme dışı bilginin aynı şekilde sınıflandırılmaması gerektiğini gösterir.

Denetçi bilginin nereden geldiğini, hangi amaçla üretildiğini ve denetim sonucuna ne ölçüde destek verdiğini birlikte değerlendirir.

Dış bilgi kaynaklarının kullanılması, denetçinin bilgiyi sorgulama sorumluluğunu azaltmaz.

Bir veri seti geniş kullanıcı kitlesine açık olabilir, fakat denetçinin amacı açısından ilgili olmayabilir veya güvenilirliği denetim riskine göre yetersiz kalabilir.

Denetçi bu nedenle bilginin kaynağını, elde edilme şartlarını, güncelliğini, kapsamını ve ilgili yönetim beyanıyla bağlantısını düşünür.

Aynı bilgi bazı denetim amaçları için güçlü destek sağlarken başka bir amaç için zayıf kalabilir.

BDS 500’ün kalite vurgusu burada önem kazanır: kanıt, yalnız var olduğu için değil, belirli sonuca güvenilir şekilde bağlandığı için uygundur.

Yönetimin faydalandığı uzman çalışması kullanıldığında denetçinin ayrıca dikkatli olması gerekir.

Finansal tablolar bazen muhasebe veya denetim dışı bir alandaki uzmanlığa dayanan ölçüm, değerleme veya teknik değerlendirmeler içerir.

Böyle bir çalışma denetim kanıtı olarak kullanılacaksa denetçi, gerekli olduğu ölçüde uzmanın yetkinliğini, kabiliyetini ve tarafsızlığını değerlendirir.

Ayrıca uzmanın çalışması hakkında kanaat edinir ve çalışmanın ilgili yönetim beyanı için uygun kanıt olup olmadığını değerlendirir.

Uzman çalışması var diye denetçi sorumluluktan çıkmaz; bu çalışma denetçinin amaçları açısından kullanılabilir hale gelmelidir.

İşletme tarafından oluşturulan bilgi kullanıldığında denetçi, bilginin yeterince güvenilir olup olmadığını değerlendirir.

Bu değerlendirme, şartların gerektirdiği ölçüde bilginin doğruluğu ve tamlığı hakkında kanıt elde etmeyi içerir.

Örneğin bir yaşlandırma listesi, stok dökümü veya işlem raporu denetim prosedüründe temel alınacaksa, denetçi sadece raporun varlığını görerek yetinmez; raporun doğru, tam, açık ve yeterince ayrıntılı olup olmadığını düşünür.

Bilgi denetçinin amacı için yeterince açık ve ayrıntılı değilse, üzerinde yapılan prosedür de beklenen güvenceyi sağlamayabilir.

Ayrıca bilginin doğruluğu ve tamlığı birlikte ele alınır; doğru görünen fakat eksik bir liste veya tam görünen fakat hatalı ayrıntılar denetim sonucunu aynı ölçüde zayıflatabilir.

Bu değerlendirme denetçinin iç sistemlerden gelen çıktıları otomatik kabul etmemesini sağlar.

İşletmenin ürettiği bilgi, muhasebe kayıtlarından türemiş olsa bile denetim amacı için uygun formatta olmayabilir.

Denetçi bu durumda raporun hangi dönemi kapsadığını, hangi kalemleri dışarıda bıraktığını ve hangi ayrıntı seviyesinin gerekli olduğunu düşünür.

Test edilecek kalemlerin seçimi de kanıtın kalitesiyle ilişkilidir.

Kontrol testlerinde veya detay testlerinde denetçi, prosedürün amacına ulaşmasında etkin olacak kalemleri seçme yöntemine karar verir.

Bu karar, sadece örnek sayısını belirlemek değildir; hangi kalemlerin ilgili riski veya yönetim beyanını daha iyi aydınlatacağını düşünmektir.

Bazı durumlarda belirli özellik taşıyan kalemler seçilebilir, bazı durumlarda anakitleyi temsil eden seçim yöntemleri gerekir.

BDS 500 bu noktada denetçinin prosedür amacını kalem seçimiyle bağlamasını ister.

Yanlış kalemlere uygulanan doğru teknik, beklenen denetim kanıtını üretmeyebilir.

BDS 500 ayrıca kanıtlar arasındaki tutarsızlıkları ve güvenilirlik şüphelerini özel olarak ele alır.

Bir kaynaktan elde edilen kanıt başka bir kaynaktan elde edilen kanıtla çelişirse veya denetçi kullanılacak bilginin güvenilirliğinden şüphe ederse, sorun görmezden gelinmez.

Denetçi, prosedürlerde ne tür değişiklik veya eklemeler yapılacağına karar verir ve bu sorunun denetimin diğer yönleri üzerindeki etkisini değerlendirir.

Bu hüküm, mesleki şüpheciliğin kanıt düzeyindeki karşılığıdır.