Belirlenmiş Risklere Karşı Yapılacak İşler (BDS 330) Konu Anlatımı

BDS 330, risk temelli denetim yaklaşımının ikinci yarısını oluşturur.

BDS 315 denetçiye önemli yanlışlık risklerini belirleme ve değerlendirme görevi verir; BDS 330 ise bu risklere karşı yapılacak işleri tasarlama ve uygulama sorumluluğunu düzenler.

Bu nedenle BDS 330, denetim programının rastgele işlem seçimiyle değil, değerlendirilmiş risklere verilen mesleki karşılıkla kurulacağını öğretir.

Denetçi riskleri belirleyip dosyada bırakmaz; riskin niteliği, zamanı ve büyüklüğü yapılacak prosedürlerin niteliğini, zamanlamasını ve kapsamını etkiler.

Standart bu bağı açık kurduğu için, denetim kanıtı toplama süreci risk değerlendirmesinden kopuk yürütülemez.

BDS 330'un ilk alanı finansal tablo düzeyindeki risklere karşı yapılacak genel işlerdir.

Finansal tablo düzeyindeki riskler, belirli bir hesapla sınırlı kalmayıp denetimin geneline yayılabilecek risklerdir.

Denetçi bu tür risklere karşı genel denetim yaklaşımını değiştirir; daha deneyimli ekip üyelerinin görevlendirilmesi, mesleki şüpheciliğin artırılması, prosedürlerin zamanlamasının ayarlanması veya daha öngörülemez denetim işleri yapılması gibi karşılıklar düşünülebilir.

Burada önemli olan, riskin geniş etkisine geniş denetim tepkisi verilmesidir.

Eğer risk işletmenin kontrol ortamındaki zayıflıktan veya yönetim yanlılığı ihtimalinden kaynaklanıyorsa yalnız tek bir hesapta daha fazla örnek seçmek yeterli olmayabilir.

Yönetim beyanı düzeyindeki risklere karşı müteakip denetim prosedürleri daha hedefli çalışır.

Denetçi her önemli işlem sınıfı, hesap bakiyesi ve açıklama için risk değerlendirmesinin gerekçelerini dikkate alır.

Yapısal risk, yani yanlışlık bulunması ihtimali ve yanlışlığın büyüklüğü, prosedür tasarımında belirleyicidir.

Kontrol riski de dikkate alınır; çünkü denetçi bazı durumlarda kontrollerin etkin işlediği beklentisine dayanarak maddi doğrulama prosedürlerinin yapısını değiştirmeyi planlayabilir.

BDS 330 bu nedenle denetçiden, prosedürlerin değerlendirilen riske gerçekten karşılık vermesini ister.

Hasılatın gerçekleşmesiyle ilgili risk başka, stokların değerlemesiyle ilgili risk başka, dipnot açıklamalarının tamlığıyla ilgili risk başka prosedürler gerektirir.

Kontrol testleri, BDS 330'un kritik ayrımlarından biridir.

Denetçi yönetim beyanı düzeyindeki risk değerlendirmesinde kontrollerin etkin çalıştığı beklentisine yer veriyorsa ve maddi doğrulama prosedürlerinin niteliğini, zamanlamasını veya kapsamını belirlerken bu etkinliğe güvenmeyi planlıyorsa kontrol testleri tasarlar ve uygular.

Ayrıca maddi doğrulama prosedürleri tek başına yeterli ve uygun kanıt sağlayamıyorsa yine kontrol testleri gündeme gelir.

Kontrol testi yalnız sorgulama yapmak değildir; sorgulamayla birlikte diğer denetim prosedürleri kullanılarak kontrollerin denetlenen dönem boyunca nasıl uygulandığı, uygulamadaki tutarlılık ve kontrollerin kimler tarafından veya hangi araçlarla işletildiği hakkında kanıt elde edilir.

Denetçi bir kontrole daha fazla güvenmek istiyorsa daha ikna edici kanıt toplar.

Maddi doğrulama prosedürleri, önemli yanlışlıkları doğrudan saptamaya yönelen denetim prosedürleridir.

Standart bunları detay testleri ve analitik maddi doğrulama prosedürleri olarak ele alır.

Detay testleri işlem sınıfları, hesap bakiyeleri ve açıklamalar üzerinde doğrudan kanıt arar.

Analitik maddi doğrulama prosedürleri ise finansal ve finansal olmayan veriler arasındaki ilişkilerden hareketle beklenen tutar veya oranlarla kaydedilen bilgiler arasındaki farkları değerlendirir.

BDS 330 açısından bu prosedürler de riskle bağlantılıdır.

Daha yüksek riskli bir hesap için daha güvenilir kanıt, daha geniş kapsam veya dönem sonuna daha yakın çalışma gerekebilir.

Daha düşük riskli alanlarda ise prosedürlerin kapsamı ve derinliği farklılaşabilir.

BDS 330, finansal tabloların sunumunun yeterliliğini de ayrıca ele alır.

Denetim yalnız rakamların doğru olup olmadığıyla sınırlı değildir; finansal tabloların geçerli finansal raporlama çerçevesine uygun sunulması ve açıklamaların yeterli olması gerekir.

Bu nedenle denetçi, elde ettiği kanıtların yalnız hesap bakiyelerini değil, sunum ve açıklama boyutunu da destekleyip desteklemediğini değerlendirir.

Özellikle açıklama gerektiren karmaşık işlemlerde yanlışlık, tutarın kendisinden çok bilginin eksik, yanıltıcı veya yetersiz sunulması biçiminde ortaya çıkabilir.

BDS 330'un sunuma yaptığı vurgu, denetim görüşünün finansal tabloların tamamına ilişkin olduğunu hatırlatır.

Denetim kanıtlarının yeterliliği ve uygunluğu, yapılan işlerin son değerlendirme alanıdır.

Yeterlilik kanıt miktarıyla, uygunluk kanıtın kalitesi ve ilgili riskle bağlantısıyla ilgilidir.

Denetçi tasarladığı prosedürleri uyguladıktan sonra, elde edilen kanıtların değerlendirilen riskleri karşılamak için yeterli ve uygun olup olmadığına karar verir.

Kanıt yetersizse veya beklenmeyen sonuçlar risk değerlendirmesini değiştiriyorsa denetçi ek prosedürler uygulamalı ya da risk değerlendirmesini gözden geçirmelidir.

Bu yaklaşım, denetimi doğrusal bir kontrol listesi olmaktan çıkarır; denetçi bulgulara göre düşünmeye devam eder.

Belgelendirme, BDS 330'un risk ve prosedür bağını görünür kıldığı son halkadır.

Denetçi finansal tablo düzeyindeki risklere karşı genel işlerini, yönetim beyanı düzeyindeki risklere karşı uyguladığı müteakip prosedürleri, bu prosedürlerin risklerle ilişkisini, kontrol testlerini, maddi doğrulama çalışmalarını ve kanıt değerlendirmesini dosyada gösterebilmelidir.

Belgelendirme yapılmazsa, denetim programının neden o şekilde tasarlandığı ve kanıtların hangi riski karşıladığı anlaşılamaz.

YMM düzeyinde BDS 330'un özü şu ilişkidir: risk değerlendirmesi denetim prosedürlerini belirler, prosedürler kanıt üretir, kanıtların yeterlilik ve uygunluğu değerlendirilir, tüm bu bağ dosyada izlenebilir hale getirilir.

Böylece denetim, rastgele testler toplamı değil, belirlenmiş risklere verilen tutarlı ve gerekçeli mesleki karşılık haline gelir.

Kontrol testleriyle maddi doğrulama prosedürleri arasındaki ilişki, BDS 330'un en çok karıştırılan alanlarından biridir.

Kontrol testi, bir kontrolün işleyiş etkinliğine ilişkin kanıt sağlar; maddi doğrulama prosedürü ise doğrudan finansal tablo yanlışlıklarını saptamaya yönelir.

Denetçi kontrollerin etkinliğine güvenmeyi planlıyorsa kontrol testi yapmadan bu güveni denetim stratejisine yerleştiremez.

Buna karşılık kontrol testlerinin yapılması, maddi doğrulama prosedürlerini her durumda gereksiz kılmaz.

Riskin niteliğine göre her iki prosedür türü birlikte kullanılabilir.

Bu nedenle BDS 330, prosedürleri birbirinin alternatifi gibi değil, değerlendirilen riske göre birlikte tasarlanan kanıt üretme araçları gibi düşündürür.

Prosedürlerin zamanlaması da risk karşılığıdır.

Bazı alanlarda ara dönemde yapılan çalışma yeterli olabilir; bazı yüksek riskli alanlarda dönem sonuna yakın veya dönem sonrasında daha doğrudan kanıt gerekir.

Kapsam ise seçilecek örnek sayısı, incelenecek işlem hacmi veya prosedürün derinliğiyle ilgilidir.

Nitelik, prosedürün türünü ve güvenilirliğini anlatır.

Denetçi bu üç unsuru değerlendirilen riskle ilişkilendirmeden seçerse, denetim programı şeklen dolu ama risklere cevap vermeyen bir listeye dönüşür.