SPL Sermaye Piyasası Araçları 1 Paylar ve Pay Benzeri Menkul Kıymetler (Kavramsal Çerçeve ve Pay Tebliği VII-128.1) Konu Anlatımı

Pay kavramı anonim ortaklık hukukunun merkezindedir; çünkü ortaklıkta hak ve yükümlülüklerin önemli bölümü pay sahipliği üzerinden belirlenir.

Pay, ortaklık sermayesinin belirli nominal değerlere bölünmüş parçasıdır ve sahibine esas sözleşme ile mevzuat çerçevesinde ortaklık hakkı verir.

Bu ortaklık hakkı, pay sahibinin ortaklığın malvarlığı üzerinde doğrudan tekil bir eşya mülkiyetine sahip olduğu anlamına gelmez; fakat pay sahibi, sermayeye katılımı oranında ortaklık kararları ve ekonomik sonuçlar üzerinde hak elde eder.

Pay senede bağlandığında pay senedi veya yaygın kullanımıyla hisse senedi ortaya çıkar; senede bağlanmamış paylar bakımından ise sermaye piyasası sisteminde kaydi izleme önem kazanır.

Sermaye piyasası aracı olarak pay, Sermaye Piyasası Kanunu sisteminde menkul kıymetler içinde yer alır.

Pay Tebliği'nde pay, ortaklığın sermayesini temsil eden ve sahibine ortaklık hakkı veren menkul kıymet olarak tanımlanır.

Bu tanım, payı sıradan bir alacak belgesinden ayırır.

Pay sahibi şirkete borç veren kişi değil, ortaklığın risk ve getiri yapısına katılan kişidir.

Bu nedenle payın vadesi ve sabit getirisi yoktur.

Paydan elde edilecek ekonomik sonuç ortaklığın faaliyet başarısına, kârlılığına, piyasa değerine ve tasfiye durumunda kalan malvarlığına bağlıdır.

Ortaklık zarar ederse kâr payı alınamayabilir ve payın piyasa değeri düşebilir.

Pay ile borçlanma aracı arasındaki fark özellikle ödeme sırası ve getiri mantığında görülür.

Borçlanma aracı sahibi ihraççıya karşı alacaklı konumdadır; pay sahibi ise ortaklık riskini üstlenir.

İflas veya tasfiye halinde tüm borçlar ve borçlanma aracı sahiplerine yapılacak ödemeler kapatıldıktan sonra bir artık kalırsa, bu tutar pay sahipleri arasında payları oranında paylaşılır.

Buna karşılık pay sahibinin sorumluluğu ödediği pay bedeliyle sınırlıdır.

Tasfiye sonunda ortaklığın borçları karşılanamazsa, pay sahibi kural olarak ortaklığa ayrıca ödeme yapmakla yükümlü olmaz.

Bu denge, payın yüksek getiri potansiyeli ile sermaye kaybı riskini birlikte taşıyan bir yatırım aracı olduğunu gösterir.

Her anonim ortaklık payı sermaye piyasası aracı sayılmaz.

Sermaye piyasası aracı niteliğindeki paylar, payları borsada işlem gören ortaklıklara ait paylar ile Kanun uyarınca halka açık kabul edilen ve bu nedenle sermaye piyasası mevzuatına tabi olan anonim ortaklıklara ait paylardır.

Payların halka arz edilebilmesi veya halka açık ortaklık paylarının ihracı için izahname ya da ihraç belgesi onayı gerekir.

İzahname, yatırımcının alım kararında ihtiyaç duyacağı bilgilerin tam, güvenilir, açık, tutarlı ve karşılaştırılabilir biçimde sunulmasını hedefler.

Bu nedenle pay piyasasında fiyat oluşumu yalnız arz ve talep sonucu değil, bilginin zamanında ve doğru açıklanmasıyla da ilgilidir.

Pay Tebliği, bu bilgi ve başvuru düzenini hangi işlemlerde Kurul denetimine bağladığını da gösterir.

Halka açık olmayan ortaklıkların mevcut paylarının veya sermaye artırımıyla çıkarılacak paylarının halka arzı, halka açık ortaklıkların pay halka arzları, halka arz edilmeksizin pay satışı, şarta bağlı sermaye artırımı, sermaye azaltımı, pay sahibi sayısı nedeniyle halka açık sayılma, borsada işlem görme başvurusu, iç kaynaklardan sermaye artırımı ve pay benzeri menkul kıymet ihracı Tebliğ kapsamındaki temel alanlardır.

Buna karşılık halka açık olmayan ortaklıkların paylarının halka arz edilmeksizin satışı Tebliğ hükümlerine tabi değildir.

Bu ayrım, payın özel ortaklık hukuku alanından sermaye piyasası alanına hangi eşiklerde geçtiğini anlamayı sağlar.

Payların kayden izlenmesi de sermaye piyasası aracı niteliğinin pratik sonucudur.

Payları borsada işlem gören ortaklıklarda paylar üzerindeki mülkiyet ve diğer haklar Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdinde elektronik ortamda izlenir.

Kaydileştirme, pay sahipliği ilişkisini fiziksel senet tesliminden çok elektronik kayıt ve hak sahipliği takibine taşır.

Bu düzenleme, işlem güvenliği, hızlı devir ve hakların izlenmesi bakımından önemlidir.

Sermaye piyasası araçlarının yatırım aracı olarak kullanılmasında kolay devredilebilirlik temel özelliklerden biridir; bu özellik de borsa, takas, merkezi kayıt ve kamuyu aydınlatma düzeniyle desteklenir.

Pay türleri, pay sahipliği ilişkisinin farklı hukuki sonuçlarını anlamayı sağlar.

Nama ve hamiline yazılı pay ayrımı tedavül biçimiyle ilgilidir.

Adi paylar sahiplerine eşit hak sağlarken, imtiyazlı paylar kâr payı, tasfiye payı, rüçhan veya oy hakkı gibi alanlarda üstün hak verebilir.

İmtiyaz çoğu durumda paya tanınır; pay sahibi imtiyazlı payı elinde tuttuğu için bu üstün hakkı kullanır.

Bedelli paylar nakit sermaye artırımı gibi yeni fon girişi sağlayan işlemlerle; bedelsiz paylar ise iç kaynaklardan veya kâr payından karşılanan sermaye artırımlarıyla ortaya çıkar.

Primli pay nominal değerinden yüksek bedelle, primsiz pay nominal değer üzerinden ihraç edilir.

Payların sağladığı haklar mali, idari ve dava hakları olarak düşünülebilir.

Kâr payı alma, tasfiye bakiyesine katılma, bedelsiz pay alma ve yeni pay alma hakkı mali haklardandır.

Genel kurula katılma, oy kullanma, bilgi alma, inceleme ve özel denetim isteme hakları pay sahibinin ortaklık yönetimiyle ilişkisini kurar.

Butlan, iptal, sorumluluk ve bilgi alma davaları gibi dava hakları ise pay sahibine hukuki koruma sağlar.

Halka açık anonim ortaklıklarda belirli oranlara ulaşan pay sahipleri azınlık pay sahibi olarak daha güçlü yetkiler kullanabilir; genel kurulu toplantıya çağırma veya gündeme madde ekletme istemi bunun örneklerindendir.

Buna karşılık pay sahibi sermaye koyma borcu, sadakat ve sır saklama gibi yükümlülükler de taşır.

Pay benzeri menkul kıymetler, pay kavramına benzeyen fakat payın bütün unsurlarını zorunlu olarak taşımayan araçlardır.

Kanunda menkul kıymet tanımında paylarla birlikte anılmaları, Avrupa Birliği düzenlemelerine uyum bağlamında sermaye piyasası sistemine girmiştir.

Pay Tebliği'ndeki tanıma göre bu araçların sermayede temsil edilmesi zorunlu değildir, sabit bir getiri taahhüdü barındırmazlar, pay sahipliği haklarından birini veya bir kısmını verirler ve bu nitelikte oldukları Kurulca belirlenir.