SPL Sermaye Piyasası Araçları 1 Türev Araçlar Konu Anlatımı

Türev araçlar, başka bir varlığın veya göstergenin değerine bağlı olarak anlam kazanan sözleşmelerdir.

Bu nedenle türev aracın performansı, kendi başına bağımsız bir ekonomik varlık gibi değil, dayanak varlığın performansı üzerinden değerlendirilir.

Dayanak varlık mal, menkul kıymet, döviz, faiz oranı, kıymetli maden, endeks, istatistik, gösterge veya başka bir türev araç olabilir.

Kaynak, canlı hayvan fiyatından belirli bir kayak merkezine düşen kar miktarına kadar ölçülebilir değişkenlerin de dayanak yapılabileceğini belirtir.

Dayanak varlığın o andaki piyasa fiyatı spot veya nakit fiyat olarak adlandırılır.

Türev araçlar ise belirli bir vadede başlar ve daha sonraki bir vadede sona erer.

Türev araçları sadece karmaşık finansal ürünler gibi görmek eksik olur.

Bazı türev işlemler basit bir sigorta mantığına benzer: taraflardan biri muhtemel kayba karşı korunmak için diğer tarafa bir bedel öder.

Bazı işlemlerde ise taraflar gelecekte belirli edimleri yerine getirmeyi karşılıklı olarak üstlenir.

Bu sözleşme mantığı, riskin tamamen yok edilmesini değil, ölçülebilir ve yönetilebilir hale getirilmesini hedefler.

Risk yönetimi, arzu edilen risk düzeyi ile mevcut risk düzeyini belirleme ve mevcut riski katlanılabilir bir seviyeye indirme sürecidir.

Türev araçlar bu nedenle özellikle fiyat, faiz ve kur belirsizliğinin yoğun olduğu piyasalarda kullanılır.

Geleneksel olarak dört temel türev araç türü sayılır: vadeli satım sözleşmeleri, vadeli işlem sözleşmeleri, opsiyon sözleşmeleri ve swap sözleşmeleri.

Vadeli satım sözleşmeleri, yaygın adıyla forward işlemler, iki taraf arasında yapılır.

Alıcı, dayanak varlığı gelecekte belirli bir tarihte başlangıçta belirlenen fiyattan satın almayı kabul eder; satıcı da buna karşılık satma yükümlülüğüne girer.

Sözleşmenin fiyatı, miktarı, teslim yeri, ödeme zamanı ve sonlandırma usulü tarafların pazarlığıyla belirlenir.

İşlemde borsa ve takas merkezi bulunmadığından, taraflar karşı tarafın yükümlülüğünü yerine getirme gücünü değerlendirmek zorundadır.

Bu nedenle forward sözleşmeler esnek olmakla birlikte temerrüt riski taşır.

Vadeli işlem sözleşmeleri, forward sözleşmelere benzer biçimde gelecekteki bir tarihte dayanak varlığın alım satımını konu eder; fakat temel fark standardizasyon ve piyasa yapısıdır.

Futures sözleşmelerinde malın cinsi, sözleşme büyüklüğü, vade, teslim veya nakdi uzlaşma koşulları işlem görülen borsa tarafından standartlaştırılır.

Taraflar sözleşmeyi kendi ihtiyaçlarına göre baştan yazmaz; borsa tarafından sunulan standart sözleşmede pozisyon alır.

Takas merkezi her pozisyonun karşı tarafı haline gelerek karşı taraf riskini yönetir.

Başlangıç teminatı yatırılır, kazanç ve kayıplar günlük piyasa fiyatlarına göre teminat hesaplarına yansıtılır.

Teminat sürdürme düzeyinin altına düşerse teminat tamamlama çağrısı yapılır.

Forward ile futures arasındaki ayrım sınavlarda temel bir kavramsal ayrımdır.

Forward tezgah üstü piyasada işlem görür, asli unsurları taraflarca serbestçe belirlenir, kâr veya zarar genellikle vade tarihinde ortaya çıkar ve takas kuruluşu olmadığı için kredi riski vardır.

Vadeli işlem sözleşmesi borsada işlem görür, unsurları standarttır, teslimat için belirlenmiş vade düzeni bulunur, kâr ve zarar günlük hesaplanır, işlem için teminat gerekir ve takas merkezi nedeniyle karşı taraf riski yoktur veya çok düşüktür.

Bu fark, aynı ekonomik beklentinin neden farklı hukuki ve operasyonel yapılara bağlandığını açıklar.

Opsiyon sözleşmesi, opsiyon satıcısının aldığı prim karşılığında alıcıya belirli bir varlığı belirli bir fiyattan satın alma veya satma hakkı verdiği sözleşmedir.

Alım opsiyonu alıcıya dayanak varlığı önceden belirlenmiş fiyattan alma hakkı, satım opsiyonu ise satma hakkı verir.

Alıcı hak sahibidir; kullanmak zorunda değildir.

Satıcı ise alıcı hakkını kullanırsa koşullu yükümlülük altındadır.

Bu nedenle opsiyon primi, bu hakkı elde etmenin maliyeti gibidir ve hak kullanılsa da kullanılmasa da alıcıya geri dönmez.

Alım opsiyonu genellikle fiyat yükselişi beklentisiyle, satım opsiyonu ise fiyat düşüşü beklentisiyle alınır.

Opsiyonun Amerikan veya Avrupa tipi olması, hakkın vade boyunca mı yoksa yalnız vade sonunda mı kullanılabileceğini belirler.

Opsiyonlarda kullanım fiyatı ile spot fiyat ilişkisi de önemlidir.

Alım opsiyonunda kullanım fiyatı spot fiyattan düşükse, satım opsiyonunda kullanım fiyatı spot fiyattan yüksekse opsiyon kârda kabul edilir.

Tersi durumda opsiyon zarardadır; kullanım fiyatı ile spot fiyat eşitse başabaş durumdan söz edilir.

Opsiyonlar organize piyasalarda işlem gördüğünde sözleşme unsurları standartlaşır, takas merkezi ve teminat mekanizması devreye girer.

Tezgah üstü opsiyonlarda ise sözleşme tarafların ihtiyacına göre daha esnek kurulabilir; fakat şeffaflık ve karşı taraf riski daha belirgin hale gelir.

Bu ayrım, opsiyonun sigorta benzeri koruma işlevi ile riskli kaldıraç etkisini birlikte düşünmeyi gerektirir.

Swap sözleşmeleri, tarafların belirli bir zaman diliminde edimlerini karşılıklı olarak değiştirmeyi kabul ettikleri finansal işlemlerdir.

Değişime konu olan edimler para, döviz, altın, finansal araç, alacak veya mal gibi varlıklar olabilir.

Faiz swapında taraflar belirli bir varsayımsal anapara üzerinden farklı faiz esaslarına göre hesaplanan ödemeleri değiştirir.

En basit biçimiyle sabit faiz ödemesi ile değişken faiz ödemesi el değiştirir.

Döviz swapında ise taraflar iki farklı para birimini belirli kurallar ve süreler içinde değiş tokuş eder ve vade sonunda geri alır.

Swapların temel amacı faiz oranı, döviz kuru ve değer değişimlerinden kaynaklanan risklere karşı güvence sağlamaktır; aynı zamanda borçlanma maliyetini azaltma ve finansal pozisyonu uyarlama imkanı da verir.

Türev araçların kullanım amaçları üç ana başlıkta toplanır.

Riskten korunmada kişi veya kurum, gerçek bir ticari ya da finansal pozisyonundan doğabilecek olumsuz fiyat, faiz veya kur hareketini sınırlamaya çalışır.

Örneğin üç ay sonra dolar borcu ödeyecek bir firmanın dolar alım vadeli işlem sözleşmesiyle kuru bugünden sabitlemesi bu mantıktadır.

Spekülasyonda ise işlem yapanın dayanak varlıkla bağlantılı mevcut bir pozisyonu olmayabilir; amaç fiyat veya oran değişiminden kazanç elde etmektir.

Spekülatörler çoğu zaman korunma isteyen tarafların karşısında yer alarak piyasaya likidite sağlar.

Arbitraj ise iki veya daha fazla piyasadaki fiyat uyumsuzluğundan eş zamanlı işlemlerle risksiz kâr elde etmeyi hedefler.