SPL Muhasebe ve Finansal Raporlama Bağımsız Denetime İlişkin Düzenlemeler Konu Anlatımı

Bağımsız denetime ilişkin düzenlemeler, denetimin yalnızca mesleki bir faaliyet değil, hukuki ve kurumsal bir güven mekanizması olduğunu gösterir.

Finansal tabloların bağımsız denetimden geçirilmesi, kullanıcıların raporlara duyduğu güveni artırır; fakat bu güvenin oluşması için denetimin kim tarafından, hangi standartlara göre ve hangi sorumluluklarla yapılacağı açıkça belirlenmelidir.

Türkiye’de bu çerçevenin ana dayanakları TTK, 660 sayılı düzenleme, Bağımsız Denetim Yönetmeliği ve sermaye piyasası alanındaki özel düzenlemelerdir.

Bu metinler birlikte denetim kapsamını, denetçi seçimini, yetkilendirmeyi, raporlamayı ve yaptırımları düzenler.

TTK’nın ilgili hükümleri bağımsız denetimin temel yasal zeminini kurar.

TTK’ya göre denetime tabi anonim şirketlerin ve şirketler topluluğunun finansal tabloları, denetçi tarafından KGK’nın yayımladığı uluslararası denetim standartlarıyla uyumlu Türkiye Denetim Standartlarına göre denetlenir.

Bu hüküm iki önemli sonucu birlikte doğurur.

Birincisi, denetim sıradan bir kontrol değil, standartlara bağlı profesyonel bir incelemedir.

İkincisi, denetimin dayandığı standartlar uluslararası uygulamayla uyumludur ve KGK aracılığıyla Türkiye’de uygulanır.

TTK kapsamındaki denetim yalnızca finansal tabloların rakamsal doğruluğunu kontrol etmekten ibaret değildir.

Yönetim kurulunun yıllık faaliyet raporu içinde yer alan finansal bilgilerin, denetlenen finansal tablolarla tutarlı olup olmadığı ve gerçeği yansıtıp yansıtmadığı da denetim kapsamındadır.

Ayrıca denetim; envanter, muhasebe, Türkiye Denetim Standartlarının öngördüğü ölçüde iç denetim, riskin erken saptanması komitesi raporu ve yönetim kurulunun yıllık faaliyet raporu gibi unsurları kapsar.

Böylece denetçi, finansal tabloların hazırlandığı bilgi ortamını ve ilgili raporlama bütününü de dikkate alır.

Dürüst resim ilkesi, TTK düzenlemelerinin kavramsal ağırlık noktalarından biridir.

Bu ilke, finansal tabloların şirketin malvarlığını, borçlarını, yükümlülüklerini, öz kaynaklarını ve faaliyet sonuçlarını tam, anlaşılabilir, karşılaştırılabilir, ihtiyaçlara uygun, şeffaf ve güvenilir biçimde yansıtmasını gerektirir.

Denetçi, şirketin ve topluluğun finansal durumunun bu ilkeye uygun sunulup sunulmadığını değerlendirir.

Uygun sunum yoksa bunun sebeplerinin dürüstçe belirtilmesi gerekir.

Bu nedenle denetim, yalnızca şekli uygunluk değil, finansal tablonun gerçeği yansıtma gücüyle de ilgilidir.

Denetime tabi olan şirketlerin finansal tablolarında denetimden geçip geçmediklerini ve denetimden geçmişse denetçi görüşünü açıkça belirtmeleri gerekir.

Denetime tabi olduğu halde denetlenmemiş finansal tablolar ile yönetim kurulunun yıllık faaliyet raporu düzenlenmemiş sayılır.

Bu hüküm, bağımsız denetimin zorunlu olduğu durumlarda denetimi tamamlayıcı bir işlem değil, finansal raporlamanın geçerlilik koşullarından biri haline getirir.

Ayrıca denetleme raporu sunulduktan sonra finansal tablolar veya faaliyet raporu denetim sonucunu etkileyebilecek şekilde değiştirilirse yeniden denetim yapılması gerekir.

Riskin erken saptanması ve yönetimi de TTK denetim düzeninin parçasıdır.

Pay senetleri borsada işlem gören şirketlerde yönetim kurulu, şirketin varlığını ve gelişmesini tehlikeye düşüren sebepleri erken belirlemek için uzman bir komite kurmak ve sistemi işletmekle yükümlüdür.

Diğer şirketlerde denetçi gerekli görür ve yönetim kuruluna yazılı bildirirse bu komite kurulur.

Denetçi, risk yönetimi sistemi ve komite hakkında ayrı bir rapor düzenleyerek yönetim kuruluna sunar.

Bu düzenleme, bağımsız denetimin yalnızca geçmiş finansal tabloları değil, risklerin raporlama ve yönetim üzerindeki etkisini de gözettiğini gösterir.

Denetçi seçimi ve görevden alma kuralları bağımsızlığı koruyan önemli araçlardır.

Denetçi şirket genel kurulunca, topluluk denetçisi ana şirket genel kurulunca seçilir ve seçim faaliyet dönemi bitmeden yapılmalıdır.

Seçimden sonra yönetim kurulu denetçinin kim olduğunu ticaret siciline tescil ettirir ve ilan eder.

Denetçiden görevin alınması ancak öngörülen usulle ve başka bir denetçi atanmışsa mümkündür.

Denetçinin taraflı davrandığı yönünde haklı kuşku gibi sebepler varsa mahkeme yeni denetçi atayabilir.

Bu düzen, denetçinin yönetim tarafından kolayca baskı altına alınmasını önlemeye hizmet eder.

Denetçi olabilecek kişiler bakımından da özel şartlar vardır.

Denetçi, 3568 sayılı Kanuna göre ruhsat almış yeminli mali müşavir veya serbest muhasebeci mali müşavir unvanını taşıyan ve KGK tarafından yetkilendirilen kişiler ya da ortakları bu kişilerden oluşan sermaye şirketleri olabilir.

Denetlenecek şirkette pay sahibi olmak, yönetici veya çalışan olmak, şirketle belirli yakınlık ve çıkar ilişkilerine sahip olmak, şirketin defterlerinin tutulmasına veya finansal tablolarının hazırlanmasına katkıda bulunmak gibi haller denetçi olmayı engelleyebilir.

Bu yasaklar bağımsızlık ve tarafsızlık ihtiyacından doğar.

660 sayılı düzenleme KGK’nın kurumsal rolünü belirler.

KGK, uluslararası standartlarla uyumlu Türkiye Muhasebe Standartlarını oluşturmak ve yayımlamak, bağımsız denetimde uygulama birliği, güven ve kalite sağlamak, denetim standartlarını belirlemek, bağımsız denetçi ve denetim kuruluşlarını yetkilendirmek, faaliyetlerini denetlemek ve bağımsız denetim alanında kamu gözetimi yapmakla görevlidir.

Böylece denetim yalnızca meslek mensuplarının kendi iç düzenine bırakılmaz; kamu yararı bakımından merkezi bir gözetim sistemi içinde yürütülür.

Bağımsız Denetim Yönetmeliği ise bu çerçeveyi uygulama düzeyine taşır.

Yönetmelikte bağımsız denetçi, denetim kuruluşu, denetim ağı, denetimi üstlenen, kalite güvence sistemi, kalite kontrol sistemi, KAYİK, sorumlu denetçi ve Türkiye Denetim Standartları gibi kavramlar tanımlanır.

Denetim sözleşmesinin amacı, kapsamı, dönemi, tarafların sorumlulukları, denetime erişim, denetim ekibi, ücret, rapor teslim tarihi ve mesleki sorumluluk sigortası gibi asgari unsurları içermesi gerekir.

Sözleşmede denetim hizmeti dışında başka hizmet öngörülememesi ve ücretin başka şarta bağlanamaması da bağımsızlığı destekler.

Denetim raporu ve görüş türleri düzenlemelerin sonuç bölümünü oluşturur.

Denetçi, önemli uyumsuzluk bulunmadığında olumlu görüş verebilir.

Önemli uyumsuzluklar veya kanıt yetersizlikleri denetim konusunun genelini etkilemiyorsa sınırlı olumlu görüş söz konusu olabilir.

Yeterli kanıt elde edildikten sonra tespit edilen aykırılıklar önemli ve genel etkiye sahipse olumsuz görüş verilir.

Denetim konusunun genelini etkileyen önemli hususlarda yeterli ve uygun kanıt elde edilemiyorsa veya görüş oluşturmayı engelleyen belirsizlikler varsa görüş bildirmekten kaçınma gündeme gelir.

Bu ayrım, denetçi raporunun kullanıcıya ne ölçüde güven vereceğini anlamak için temel önemdedir.

Sonuç olarak bağımsız denetime ilişkin düzenlemeler, denetimin standardını, yetkili kurumunu, denetçinin niteliğini, bağımsızlık sınırlarını, raporlamayı ve sorumluluğu birlikte kurar.

TTK denetim zorunluluğunu ve kapsamı belirler; KGK standart, yetkilendirme ve gözetim işlevini üstlenir; yönetmelik sözleşme, ekip, kalite ve rapor usullerini ayrıntılandırır.

Bu yapının amacı, finansal tabloların kullanıcılar açısından güvenilirliğini artırmak ve denetimin kişisel takdire değil, kurala bağlı bir mesleki süreç olarak yürütülmesini sağlamaktır.

Sermaye piyasası alanındaki bağımsız denetim düzenlemeleri, genel denetim çerçevesini halka açık ve düzenlenmiş piyasa koşullarına uyarlar.