SPL Sermaye Piyasası Araçları 1 Kamu Borçlanma Araçları Konu Anlatımı

Kamu borçlanma araçları, kamu kesiminin finansman ihtiyacını piyasadan borçlanarak karşılamasının sermaye piyasası aracına dönüşmüş biçimidir.

En dar anlamda kamu borcu merkezi yönetim borcu olarak ele alınır ve Türkiye’de merkezi yönetimin kapsamı kamu mali yönetimi mevzuatıyla belirlenir.

Kamu borçlanması yalnızca bütçe açığını kapatma tekniği değildir; aynı zamanda para piyasaları, sermaye piyasaları, faiz göstergeleri, yatırımcı portföyleri ve kamu maliyesi arasında bağlantı kuran bir mekanizmadır.

Bu nedenle SPL açısından konu hem araç türlerini hem de Hazine, Kurul ve mahalli idareler arasındaki yetki ilişkisini birlikte bilmeyi gerektirir.

Türkiye’de devletin iç borçlanmasını yürütme, devlet tahvili, hazine bonosu ve diğer iç borçlanma senetlerini çıkarma, satış yöntemlerini belirleme, faizleri ve değerleri tespit etme gibi görevler Hazine ve Maliye Bakanlığı Borçlanma Genel Müdürlüğünün görev alanındadır.

Türkiye Cumhuriyeti adına uluslararası sermaye piyasalarından tahvil ve benzeri araçlarla borç alma, garantör sıfatıyla işlem yapma ve dış borçlanmaya ilişkin temasları yürütme görevi de aynı çerçevede düşünülür.

Dış borç veri tabanı, hazine garantileri ve garanti şartları bakımından Kamu Finansmanı Genel Müdürlüğünün rolü bulunur.

Bu görev dağılımı, kamu borçlanma araçlarının özel sektör borçlanma araçlarından farklı bir kamu finansmanı rejimine bağlı olduğunu gösterir.

Borçlanma senetleri, anapara ve faiz ödemesi içeren kamu finansmanı araçlarıdır.

Yurt içinde ihraç edilen Devlet İç Borçlanma Senetleri ile uluslararası piyasalarda ihraç edilen Eurobondlar bu çerçevede değerlendirilir.

DİBS, Hazine tarafından yurt içinde ihraç edilen devlet tahvili ve hazine bonosunun ortak adıdır.

Devlet tahvili, ihraç tarihinde bir yıl ve daha uzun vadeli olan DİBS’tir.

Hazine bonosu ise ihraç tarihinde bir yıldan kısa vadeli olan DİBS’tir.

Bu ayrım yalnızca isimlendirme değildir; vade uzadıkça yatırımcının faiz oranı riski ve belirsizlik algısı değiştiğinden aracın piyasa işlevi de farklılaşır.

Kupon durumuna göre DİBS’ler kuponlu veya kuponsuz olabilir.

Kuponlu senet, itfa tarihine kadar yatırımcıya belirli dönemlerde nakit akımı sağlar.

Sabit faizli kuponlu senette kupon ödemeleri ihraç anında bellidir; değişken faizli senette ödeme bir endekse veya referans değere bağlanabilir.

Kuponsuz senette ise yatırımcı senedi nominal değerinin altında, iskonto ile alır; vade sonunda nominal tutarı tahsil eder.

Aradaki fark yatırımcının faiz kazancıdır.

Örneğin nominal değeri 100 TL olan bir hazine bonosunun 90 TL’ye alınması halinde yatırımcının vade sonundaki faiz geliri 10 TL olur.

Bu basit örnek, kuponsuz senette getirinin ara ödeme ile değil iskonto mantığıyla oluştuğunu gösterir.

Senet tipine göre kamu borçlanma araçları devlet tahvili, hazine bonosu ve kira sertifikası olarak ele alınabilir.

Kira sertifikası, varlık kiralama şirketlerince kendi namına fakat sertifika sahipleri hesabına ve yararına ihraç edilen, belirli varlıklardan elde edilen gelirlerden pay alma hakkı sağlayan menkul kıymettir.

Hazine Varlık Kiralama Anonim Şirketi tarafından ihraç edilen kira sertifikalarında kamuya ait varlıkların devri, kiralanması, kira gelirinin sertifika sahiplerine aktarılması ve vade sonunda geri alım gibi adımlar bulunur.

Bu yapı, klasik faizli borçlanma senedinden farklı olarak varlık ve kira geliri ilişkisi üzerinden finansman sağlar.

Para cinsine göre DİBS’ler Türk lirası, döviz cinsi, dövize endeksli veya altın cinsi ihraç edilebilir.

Döviz cinsi senette borçlanma ve ödeme dövizle yapılırken, dövize endeksli senette ödeme belirlenen kur üzerinden Türk lirası olarak hesaplanır.

Altın tahvili ve altına dayalı kira sertifikası gibi araçlar, fiziki altının ekonomiye kazandırılması ve yatırımcıya altın fiyatına endeksli getiri sağlanması gibi amaçlara hizmet eder.

Faiz tipine göre sabit faizli, değişken faizli, enflasyona endeksli veya başka değişkene bağlı senetler söz konusu olabilir.

Enflasyona endeksli senetlerde amaç, yatırımcının anaparasının satın alma gücünü korumak ve reel getiri beklentisini daha belirgin hale getirmektir.

Nakit girişi bakımından Hazineye nakit girişi sağlayan DİBS’ler ile özel tertip DİBS’ler ayrılır.

Devlet tahvili ve hazine bonosu genellikle Hazineye nakit girişi sağlar.

Özel tertip DİBS’ler ise her zaman nakit girişi yaratmayabilir; belirli kamu işlemlerinin finansmanı veya borç ilişkilerinin düzenlenmesi için kullanılabilir.

İhraç yerine göre ise yurt içinde ihraç edilen tahviller iç borç, yurt dışında ihraç edilenler dış borç olarak kaydedilir.

Burada para cinsinden çok ihraç piyasası önemlidir; döviz cinsinden olsa bile yurt içinde ihraç edilen tahvil iç borç sayılabilir, Türk lirası cinsinden olsa bile Londra gibi yurt dışı piyasada ihraç edilen tahvil dış borç niteliği kazanabilir.

Kamu finansmanı mevzuatı ile sermaye piyasası mevzuatı bazı noktalarda kesişir.

Hazine ve Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından ihraç edilen araçlar ile 4749 sayılı Kanun çerçevesinde kurulan varlık kiralama şirketlerinin ihraç ettiği kira sertifikaları bakımından izahname veya ihraç belgesi hazırlama, finansal raporlama, bağımsız denetim, kamuyu aydınlatma ve tahvil ihraç limiti gibi yükümlülükler uygulanmaz.

Buna karşılık mahalli idareler, bağlı kuruluşları ve iktisadi teşebbüslerinin yurt içi tahvil ihraçları Hazine iznine tabidir ve bu izin Hazine garantisi anlamına gelmez.

Ayrıca sermaye piyasası hükümleri saklıdır.

Bu ayrım, sınavda kamu borçlanma araçlarının tek tip bir rejime tabi olmadığını gösteren en önemli noktadır.

Kamu borçlanma senetleri aynı zamanda piyasa analizi için kullanılır.

Sabit getirili menkul kıymetlerde fiyat ve getiri arz talep koşullarında oluşur.

Getiri eğrisi, benzer risk düzeyindeki kamu borçlanma araçlarının vadeleri ile faiz oranları arasındaki ilişkiyi gösterir.

Normal koşullarda vade uzadıkça yatırımcı daha yüksek getiri talep eder; çünkü belirsizlik, faiz oranı riski ve vade boyunca oluşabilecek gelişmeler artar.

Bu nedenle kamu borçlanma araçları yalnızca devletin finansman aracı değil, ekonomide risksiz veya düşük riskli kabul edilen getirilerin ölçülmesinde kullanılan temel referanslardan biridir.

Kamu borçlanma araçlarında ihraç yönteminin belirlenmesi de aracın ekonomik etkisini değiştirir.