Mali Müşavirlik Verginin Tarhı, Tahakkuku ve Tahsili Konu Anlatımı

Verginin tarhı, tahakkuku ve tahsili, vergi borcunun yalnız doğmasını değil, idarece belirlenmesini, muhataba bildirilmesini, ödenebilir hale gelmesini ve ödenmesini anlatan ardışık bir süreçtir.

Bu sürecin başlangıcında vergiyi doğuran olay bulunur.

Vergi alacağı, vergi kanunlarının vergiyi bağladığı olay gerçekleştiğinde veya hukuki durum tamamlandığında doğar; mükellef bakımından aynı ilişki vergi borcu olarak görünür.

Bundan sonra yapılacak işlemler, doğmuş alacağın hangi miktarda isteneceğini ve hangi aşamada ödenebilir hale geleceğini belirler.

Tarh, vergi alacağının kanunlarda gösterilen matrah ve nispetler üzerinden vergi dairesi tarafından hesaplanarak miktar itibarıyla tespit edilmesidir.

Bu tanımda üç unsur birlikte aranır: vergi alacağı vardır, kanuni matrah ve nispetler uygulanır, hesaplama vergi dairesi tarafından idari işlem olarak yapılır.

Tarh bu nedenle yalnız matematiksel işlem değildir; alacağı somutlaştıran idari muameledir.

Sınavda tarh sorulduğunda öğrencinin zihninde “miktar itibarıyla tespit” ifadesi canlanmalıdır.

Vergi borcunun ödenmesi veya kesinleşmesi değil, hesaplanıp belirlenmesi tarhın merkezidir.

Tebliğ, vergilendirmeyi ilgilendiren ve hüküm ifade eden hususların yetkili makamlarca mükellefe veya ceza sorumlusuna yazıyla bildirilmesidir.

Tarh edilen tutarın muhatap bakımından anlam kazanması çoğu durumda tebliğle olur.

Tahakkuk ise tarh ve tebliğ edilen verginin ödenmesi gereken safhaya gelmesidir.

Burada tahakkukun ödeme olmadığını görmek gerekir.

Tahakkuk, verginin ödeme aşamasına ulaşmasıdır; tahsil ise verginin kanuna uygun surette ödenmesidir.

Böylece tarh, tebliğ, tahakkuk ve tahsil aynı cümlede geçse bile farklı hukuki sonuçları karşılar.

Beyannameye dayanan tarhta özel bir uygulama vardır.

Vergi kanunlarına göre beyan üzerinden alınan vergiler tahakkuk fişiyle tarh ve tahakkuk ettirilir.

Vergi dairesi beyannamenin alınması üzerine tahakkuk fişi düzenler ve bir nüshasını mükellefe veya beyannameyi mükellef adına vergi dairesine tevdi edene verir.

Bu suretle vergi tahakkuk etmiş olur.

Fişin mükellefe verilen nüshası aynı zamanda beyannamenin makbuzu yerine geçer.

Bu düzenleme, beyan esaslı vergilerde tarh ile tahakkukun tahakkuk fişi üzerinden birlikte işlediğini gösterir.

Tahakkuk fişinin alınmaması, beyannamede yazılı matrah üzerinden tarhı gereken verginin tahakkukuna engel değildir.

Bu kural, mükellefin fişi almamasını süreci durduran bir davranış haline getirmez.

Beyannamenin posta ile gönderilmesi halinde de tahakkuk fişi kesilir ve mükellefin beyannamede gösterdiği adrese gönderilir.

Elektronik ortamda gönderilen beyannamede ise tahakkuk fişi elektronik ortamda düzenlenip yetkili kişiye iletilir; bu ileti tahakkuk fişinin mükellefe tebliği yerine geçer.

Böylece tarh ve tahakkuk süreci, beyanın veriliş biçimine göre teknik olarak farklılaşsa da hukuki sonuç korunur.

İkmalen vergi tarhı, daha önce herhangi bir şekilde tarh edilmiş bir vergiye ilişkin olarak sonradan ortaya çıkan ve defter, kayıt, belge veya kanuni ölçülere dayanılarak miktarı tespit edilen matrah ya da matrah farkı üzerinden yapılır.

Burada ana fikir “tamamlama”dır.

Önceden bir tarh vardır; sonradan bulunan matrah farkı bu tarhı eksik bırakmıştır.

İkmalen tarh, yeni ve bağımsız bir vergiyi değil, daha önce tarh edilen vergiyle bağlantılı ek tutarı gündeme getirir.

Bu nedenle ikmalen tarh sorularında önceden yapılmış tarh ve sonradan bulunan matrah farkı birlikte aranmalıdır.

Re'sen vergi tarhı, matrahın tamamen veya kısmen defter, kayıt, belge ya da kanuni ölçülere dayanılarak tespitine imkan bulunmayan hallerde uygulanır.

Takdir komisyonu tarafından takdir edilen veya vergi inceleme raporlarında belirtilen matrah ya da matrah kısmı üzerinden tarh yapılır.

Kanun, beyanname süresi geçtiği halde beyanname verilmemesi, beyannamede matraha ilişkin bilgilerin gösterilmemesi, zorunlu defterlerin tutulmaması veya ibraz edilmemesi, kayıtların güvenilir olmaması ve gerçek durumu yansıtmadığına dair delil bulunması gibi halleri matrahın belirlenememesi kapsamında sayar.

Re'sen tarhta temel sorun, güvenilir matrah tespitinin normal yolla yapılamamasıdır.

İdarece tarh, ikmalen ve re'sen tarh dışında kalan hallerde devreye girer.

Mükellefin verginin tarhı için kanuni zamanda başvurmaması veya kendisine yüklenen mecburiyetleri yerine getirmemesi sebebiyle zamanında tarh edilemeyen vergi, kanunen belli matrahlar üzerinden idarece tarh edilir.

Bu tarhın dayanağı yoklama fişi olabilir ve ilgili ihbarnameler mükellefin bilinen adresine gönderilir; ayrıca belirli bilgileri içeren ilan vergi dairesinde asılır.

Bu nedenle idarece tarhı re'sen tarhla karıştırmamak gerekir: re'sen tarhta matrahın güvenilir tespiti yapılamaz, idarece tarhta ise kanuni başvuru veya yükümlülük eksikliği yüzünden zamanında tarh yapılamamıştır.

Tebliğ hükümleri tarh ve tahakkuk sürecinin muhataba ulaşma yönünü tamamlar.

Tahakkuk fişinden başka, vergilendirmeyle ilgili hüküm ifade eden vesika ve yazılar adresi bilinen gerçek ve tüzel kişilere posta yoluyla, adresi bilinmeyenlere ilan yoluyla tebliğ edilir.

Tebliğ mükellefe, kanuni temsilcisine, umumi vekiline veya vergi cezası kesilene yapılır.

Hatalı tebliğlerde esasa etkili olmayan şekil hataları belgenin hukuki değerini ortadan kaldırmaz; ancak vergi ihbarıyla ilgili temel bilgiler hiç yoksa belge hükümsüz olabilir.

Bu ayrımlar, tarh edilen verginin tahakkuk ve tahsil aşamalarına sağlıklı ilerlemesi için önemlidir.

Tarh türlerinin öğrenilmesinde olayın hangi eksiklikten doğduğunu sormak yararlıdır.

Mükellef beyanname vermiş ve vergi tahakkuk fişiyle kurulmuşsa beyana dayanan tarh vardır.

Daha sonra aynı vergiyle ilgili defter, kayıt, belge veya kanuni ölçülere dayalı bir matrah farkı bulunursa ikmalen tarh gündeme gelir.

Defter ve kayıt düzeni matrahı doğru ve kesin belirlemeye elverişli değilse ya da beyanname hiç verilmemişse re'sen tarh ihtimali değerlendirilir.

İkmalen ve re'sen tarh dışında, kanuni başvuru veya yükümlülük eksikliği sebebiyle zamanında tarh edilemeyen vergi varsa idarece tarh düşünülür.

Tebliğ kısmı da bu sürecin usul güvencesidir.

Tahakkuk fişi dışındaki vergilendirme vesikaları ve yazılar, adresleri bilinenlere posta yoluyla, adresleri bilinmeyenlere ilan yoluyla tebliğ edilir.

Tebliğin yapılacağı kişiler mükellef, kanuni temsilci, umumi vekil veya ceza sorumlusu olabilir.

Bu ayrım, işlemin kime yöneldiğini ve hangi tarihten itibaren sonuç doğuracağını belirler.

Hatalı tebliğlerde esasa etkili olmayan şekil hataları belgenin değerini ortadan kaldırmaz; fakat mükellefin adı, verginin türü veya miktarı, dava açma süresi gibi temel unsurların hiç bulunmaması daha ağır sonuç doğurabilir.

Bu konunun pratik özeti, her işlem için tek bir soru sormaktır.

Tarhta “ne kadar vergi” sorusu cevaplanır.

Tebliğde “muhatap bu hüküm ifade eden husustan nasıl haberdar edildi” sorusu önemlidir.

Tahakkukta “borç ödeme safhasına geldi mi” denir.

Tahsilde “kanuna uygun ödeme yapıldı mı” aranır.