Mali Müşavirlik Vergilerin Sınıflandırılması ve Ekonomik Etkileri Konu Anlatımı

Vergilerin sınıflandırılması ve ekonomik etkileri, bu kapsamda teorik vergi türlerinden çok VUK içinde vergi alacağının hangi işlem aşamasında hangi sonuca bağlandığını ayırarak anlaşılır.

Bir verginin mükellef üzerindeki etkisi, yalnız adının ne olduğuyla değil, alacağın ne zaman doğduğu, ne zaman miktar olarak tespit edildiği, ne zaman ödenebilir hale geldiği ve ne zaman kanuna uygun biçimde ödendiğiyle belirginleşir.

Bu nedenle konu, vergiyi doğuran olaydan başlayıp tarh, tebliğ, tahakkuk ve tahsil aşamalarına uzanan bir hukuki sonuç zinciri olarak okunmalıdır.

Vergiyi doğuran olay, vergi alacağının başlangıç noktasıdır.

Vergi alacağı, vergi kanunlarının vergiyi bağladığı olay gerçekleştiğinde veya hukuki durum tamamlandığında doğar; mükellef açısından bu alacak vergi borcunu oluşturur.

Bu tanım, ekonomik veya hukuki bir durumun kanunda öngörülen eşiğe ulaşmasıyla borç ilişkisinin başladığını gösterir.

Daha sonra yapılan işlemler bu borcu hesaplar, bildirir veya ödeme aşamasına taşır; fakat borcun maddi temeli vergiyi doğuran olay veya tamamlanan hukuki durumdur.

Tarh, bu alacağın miktar itibarıyla tespit edilmesidir.

Vergi dairesi, kanunlarda gösterilen matrah ve nispetleri uygulayarak vergi alacağını hesaplar.

Böylece soyut alacak belirli bir tutara dönüşür.

Tebliğ ise vergilendirmeyi ilgilendiren ve hüküm ifade eden hususların yetkili makamlarca mükellefe veya ceza sorumlusuna yazıyla bildirilmesidir.

Tahakkuk, tarh ve tebliğ edilen verginin ödenmesi gereken safhaya gelmesidir.

Tahsil, verginin kanuna uygun surette ödenmesidir.

Bu basamaklar, verginin mükellef üzerindeki hukuki ve mali etkisinin hangi anda yoğunlaştığını göstermesi bakımından birlikte öğrenilmelidir.

Tahakkuku tahsile bağlı vergiler, bu işlem zinciri içinde özel bir sınıf gibi düşünülmelidir.

Normalde tahakkuk ve tahsil ayrı kavramlardır: biri ödenebilir hale gelmeyi, diğeri ödemeyi anlatır.

Ancak mahiyetleri itibarıyla tahakkuku tahsile bağlı vergilerde, verginin tahsili tahakkuku da içine alır.

Bu hüküm, ödeme gerçekleştiğinde tahakkuk sonucunun da aynı hareket içinde doğduğunu gösterir.

Öğrenci bu özel durumu genel sıranın inkarı gibi değil, kanunun belirlediği istisnai birleşme gibi okumalıdır.

Sınavda bu ifade görüldüğünde anahtar düşünce, tahsil işleminin tahakkuk sonucunu da kapsamasıdır.

Beyannameye dayanan tarh, verginin mükellefin beyanı üzerinden tarh ve tahakkuk ettiği ayrı bir işlem görünümüdür.

Beyan üzerinden alınan vergiler tahakkuk fişiyle tarh ve tahakkuk ettirilir.

Vergi dairesi beyannamenin alınması üzerine tahakkuk fişi düzenler; mükellefe verilen nüsha aynı zamanda beyannamenin makbuzu yerine geçer.

Fişin alınmaması tahakkuka engel olmaz.

Elektronik ortamda verilen beyannamede tahakkuk fişi elektronik olarak düzenlenir ve iletilir; bu ileti tebliğ yerine geçer.

Bu düzenleme, beyana dayalı vergilerde ekonomik yükün idari belgeyle hızla ödenebilir aşamaya taşındığını gösterir.

İkmalen, re'sen ve idarece tarh ayrımı, vergilendirme sonucunun hangi aksaklık nedeniyle yeniden veya farklı biçimde kurulduğunu açıklar.

İkmalen tarh, daha önce tarh edilmiş bir vergiye ilişkin sonradan bulunan matrah veya matrah farkı üzerinden yapılır.

Burada eksik kalan tutar tamamlanır.

Re'sen tarh, matrahın defter, kayıt, belge veya kanuni ölçülerden güvenilir biçimde belirlenemediği hallerde takdir komisyonu ya da inceleme raporundaki matrah üzerinden yapılır.

İdarece tarh ise ikmalen ve re'sen tarh dışında, mükellefin başvuru veya yükümlülüklerini yerine getirmemesi sebebiyle zamanında tarh edilemeyen verginin kanuni matrahlar üzerinden idarece tarh edilmesidir.

Bu tarh türlerinin etkisi farklıdır.

İkmalen tarhta önceki tarhın üstüne sonradan tespit edilen fark eklenir.

Re'sen tarhta normal kayıt düzenine güvenilemediği için matrah dışarıdan belirlenir.

İdarece tarhta ise yükümlülüklerin yerine getirilmemesi yüzünden zamanında kurulamayan tarh işlemi idare tarafından tamamlanır.

Böylece her tarh türü aynı sonuca, yani verginin miktar olarak belirlenmesine hizmet etse de doğuş sebebi farklıdır.

Soru çözümünde “matrah farkı mı var, matrah belirlenemiyor mu, başvuru veya yükümlülük eksikliği mi var” ayrımı doğru cevabı verir.

Tahakkuktan vazgeçme, küçük tutarlı sonuçlarda idari gider ile tahakkuk ettirilecek tutar arasındaki ilişkiyi dikkate alan özel bir hükümdür.

İkmalen, re'sen veya idarece tarh edilen vergi ve bunlara ilişkin cezaların toplamı belirlenen sınırı aşmıyor ve tahakkukları için yapılacak giderlerin bu miktardan fazla olacağı tespit ediliyorsa, Maliye Bakanlığınca belirlenecek usul ve esaslar dahilinde tahakkuktan vazgeçilebilir.

Bu kurum, tarh edilen her küçük tutarın mutlaka tahakkuk sürecine taşınmayabileceğini gösterir.

Buradaki dikkat noktası, vazgeçmenin belirli tarh türlerine ve gider-tutar karşılaştırmasına bağlanmış olmasıdır.

Vergi hatası ise vergiye ilişkin hesaplarda veya vergilendirmede yapılan hatalar nedeniyle haksız yere fazla ya da eksik vergi istenmesi veya alınmasıdır.

Hesap hataları içinde matrah hataları, vergi miktarında hatalar ve verginin mükerrer olması sayılır.

Bu hükümler, vergilendirme sonucunun yalnız tahsil edilip edilmediğiyle değil, doğru hesaplanıp hesaplanmadığıyla da ilgilidir.

Fazla veya eksik vergi istenmesi, mükellef ve idare bakımından farklı ekonomik sonuçlar doğurur; düzeltme kurumu bu sonucun hukuki doğrulukla uyumlu hale getirilmesine hizmet eder.

Ekonomik etki ifadesi özellikle ödeme, fazla veya eksik isteme ve idari gider dengesinde görünür.

Tahsil, mükellefin malvarlığından kanuna uygun ödeme çıkmasıdır.

Vergi hatası fazla vergi istenmesi veya alınması halinde mükellef aleyhine, eksik vergi istenmesi veya alınması halinde kamu alacağı aleyhine sonuç doğurur.

Tahakkuktan vazgeçme ise küçük tutarlı vergi ve cezaların tahakkuku için yapılacak giderin daha yüksek olabileceği durumlarda idari kaynak kullanımını dikkate alır.

Bu üç kurum, vergilendirmenin yalnız hesaplama değil sonuç üretme faaliyeti olduğunu gösterir.

Ayrıca sınıflandırma, verginin normal akışta mı yoksa aksaklık giderme yoluyla mı belirlendiğini gösterir.

Beyannameye dayanan tarhta mükellefin beyanı ve tahakkuk fişi öne çıkar.

İkmalen tarhta daha önceki tarhı tamamlayan matrah farkı vardır.

Re'sen tarhta beyan, defter veya kayıt düzeni matrahı güvenilir biçimde kurmaya yetmez.

İdarece tarhta mükellefin zamanında başvurmaması veya yükümlülüklerini yerine getirmemesi nedeniyle idare kanuni matrahlar üzerinden işlem yapar.

Bu ayrım, verginin mükellefe hangi yoldan ulaştığını ve hangi hukuki sebebe dayandığını açıklar.

Öğrenci için en sağlam çalışma yöntemi, her hükmü doğurduğu sonuçla eşleştirmektir.

Vergiyi doğuran olay borç ilişkisini başlatır.

Tarh tutarı belirler.

Tebliğ muhatabı haberdar eder.

Tahakkuk ödeme aşamasını kurar.

Tahsil ödeme sonucunu doğurur.

Tahakkuku tahsile bağlı vergilerde ödeme, tahakkuk sonucunu da kapsar.

Tahakkuktan vazgeçme küçük tutar ve yüksek gider koşuluna bağlanır.

Vergi hatası ise haksız fazla veya eksik isteme ya da alma halini düzeltme alanına taşır.