SPL Muhasebe ve Finansal Raporlama Bağımsız Denetime İlişkin Düzenlemeler Konu Anlatımı

Bağımsız denetime ilişkin düzenlemeler, denetimin yalnız mesleki bir teknik çalışma olmadığını, kanun ve ikincil düzenlemelerle kurulmuş bir güvence sistemi olduğunu gösterir.

Kaynakta bu sistem Türk Ticaret Kanunu, 660 sayılı Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumunun teşkilatına ilişkin KHK, Bağımsız Denetim Yönetmeliği, SPK’nın bağımsız denetim standartları tebliği ve bağımsız denetime tabi şirketlerin belirlenmesine dair kararlar birlikte ele alınarak açıklanır.

Sınav açısından ana fikir şudur: finansal tabloların denetlenmesi, şirketin isteğine bırakılmış basit bir kontrol değil, kapsamı, tarafları, yetki şartları ve raporlama sonuçları mevzuatla belirlenen bir yükümlülüktür.

TTK düzeni bağımsız denetimin şirketler hukuku sonucunu ortaya koyar.

Kaynağa göre denetime tabi anonim şirketlerin ve şirketler topluluklarının finansal tabloları, KGK tarafından yayımlanan uluslararası denetim standartlarıyla uyumlu Türkiye Denetim Standartlarına göre denetlenir.

Denetim yalnız finansal tabloların rakamsal doğruluğuna bakmaz; yönetim kurulunun yıllık faaliyet raporunda yer alan finansal bilgilerin denetlenmiş tablolarla tutarlı olup olmadığını ve gerçeği yansıtıp yansıtmadığını da kapsar.

Denetime tabi olduğu halde denetlenmemiş finansal tablolar ve yıllık faaliyet raporu düzenlenmemiş hükmünde kabul edilebildiği için denetim, şirketin raporlama sürecinde kurucu bir şart niteliği taşır.

Denetim raporundan sonra finansal tablolar veya faaliyet raporu değiştirilirse ve bu değişiklik raporu etkileyebilecek nitelikteyse yeniden denetim yapılması gerekir.

TTK denetimin kapsamını da geniş bir çerçevede kurar.

Şirketin ve topluluğun finansal tabloları ile yönetim kurulunun yıllık faaliyet raporunun denetimi; envanter, muhasebe, Türkiye Denetim Standartlarının öngördüğü ölçüde iç denetim, riskin erken saptanması komitesi raporu ve faaliyet raporu gibi unsurları içerir.

Denetçi, Türkiye Muhasebe Standartlarına, kanuna ve esas sözleşmenin finansal tablolara ilişkin hükümlerine uyulup uyulmadığını inceler.

Kaynakta dürüst resim ilkesi ayrıca önemlidir: denetim, şirketin malvarlığı ve finansal durumunun gerçeğe uygun biçimde yansıtılıp yansıtılmadığını değerlendirmeye yönelir.

Böylece denetim, tek tek belgelerin varlığıyla yetinmeyen, tablonun bütünü hakkında güvence veren bir süreç haline gelir.

660 sayılı KHK ve KGK düzenlemeleri denetimin kurumsal gözetim ayağını oluşturur.

KGK, Türkiye Muhasebe Standartları ve Türkiye Denetim Standartları alanında merkezi otorite olarak standart yayımlar, bağımsız denetçileri ve bağımsız denetim kuruluşlarını yetkilendirir, sicil ve gözetim faaliyetlerini yürütür.

Kaynaktaki düzenleme mantığına göre denetim yetkisi herkes tarafından serbestçe kullanılabilecek bir sıfat değildir.

Denetim, yalnız Kurumca yetkilendirilen denetim kuruluşları veya denetçiler tarafından, yetki sınırları içinde gerçekleştirilir.

Bu yetkilendirme, denetim raporuna piyasa ve kamu otoritesi nezdinde güven kazandırır; çünkü raporu düzenleyen kişinin yeterlilik, etik ve bağımsızlık şartlarına tabi olduğu varsayılır.

Bağımsız Denetim Yönetmeliği, denetçinin çalışma şartlarını ve mesleki davranışını somutlaştırır.

Denetçi bağımsız olmalı, dürüstlük, tarafsızlık, mesleki yeterlilik, sır saklama, mesleki davranış ve mesleki özen ilkelerine uygun hareket etmelidir.

Mesleki şüphecilik, elde edilen kanıtların geçerliliğini sorgulayıcı bir anlayışla değerlendirmeyi gerektirir.

Mesleki özen ve titizlik ise basiretli bir denetçinin aynı koşullarda göstereceği dikkat ve gayreti ifade eder.

Bu ilkeler soyut etik öğütler değildir; denetçinin müşteri kabulünden rapor tarihine kadar her aşamadaki kararını etkiler.

Örneğin yönetimin verdiği açıklama tek başına yeterli görülmeyebilir; denetçi, belge, doğrulama, gözlem, yeniden hesaplama veya analitik inceleme gibi uygun kanıtlarla bu açıklamayı desteklemelidir.

SPK düzenlemeleri, sermaye piyasası alanında denetim raporunun yatırımcıya ulaşması ve piyasa açıklamalarıyla bağlantısını kurar.

Kaynakta bağımsız denetim raporu ve inceleme raporunun sorumlu ortak baş denetçi tarafından imzalandığında kesinleştiği belirtilir.

Kesinleşen raporun bir örneği, bağımsız denetim kuruluşunu temsil ve ilzama yetkili kişinin imzasını taşıyan yazı ekinde müşterinin yönetim kurulu başkanlığına teslim edilir.

İlan edilmesi gereken finansal tablolar ve raporlarla birlikte ilgili borsaya ve Kurula gönderilmesi de sermaye piyasası kamuyu aydınlatma sürecinin parçasıdır.

Ayrıca TTK çerçevesinde bağımsız denetim raporu, ilgili yıl finansal tablo ve raporlarının görüşüleceği genel kuruldan önce pay sahiplerinin incelemesine sunulur ve genel kurulda okunur.

Bu akış, denetim sonucunun yalnız şirket dosyasında kalmamasını sağlar.

Bağımsız denetime tabi olacak şirketlerin belirlenmesi, mevzuatın bir diğer sınav başlığıdır.

TTK, hangi şirketlerin denetime tabi olacağının Cumhurbaşkanınca belirleneceğini öngörür.

Kararlarda bazı şirketler herhangi bir ölçüte bağlı olmaksızın denetime tabi olabilir; bazıları ise aktif toplamı, yıllık net satış hasılatı ve çalışan sayısı gibi ölçütlerden belirli sayıda eşiği aşmaları halinde kapsama girer.

Kaynaktaki çalışma sorularında payları borsada işlem gören şirketlerin herhangi bir ölçüte bağlı olmaksızın denetime tabi olması özellikle vurgulanır.

Bu nedenle denetime tabiiyet sorularında önce şirketin özel listelerde yer alıp almadığına, sonra genel eşik ölçütlerine bakmak gerekir.

Grup ilişkileri, bağlı ortaklık ve iştirak verilerinin dikkate alınması gibi teknik ayrıntılar da karar metinlerine göre sonuç doğurabilir.

Düzenlemelerin bütününü bir örnekle düşünelim.

Payları borsada işlem gören bir anonim şirket finansal tablolarını hazırladığında, bu tabloların denetçi tarafından Türkiye Denetim Standartlarına göre denetlenmesi gerekir.

Denetçi KGK tarafından yetkilendirilmiş olmalı, bağımsızlık ve etik şartlarını korumalı, yeterli ve uygun kanıt toplamalı, mesleki şüphecilikle değerlendirme yapmalı ve görüşünü rapora bağlamalıdır.

Rapor sorumlu ortak baş denetçi tarafından imzalanınca kesinleşir; şirket yönetimine teslim edilir, gerekli kanallarla kamuya açıklanır ve genel kurul sürecinde pay sahiplerinin bilgisine sunulur.

Denetlenmemiş tabloların düzenlenmemiş sayılabilmesi, bu zincirin herhangi bir teknik formalite olmadığını gösterir.

Bağımsız denetime ilişkin düzenlemelerin amacı, şirketlerin finansal raporlarının güvenilirliğini, denetçi mesleğinin niteliğini ve yatırımcıya ulaşan bilginin denetlenmiş olmasını aynı anda güvence altına almaktır.

Denetim sözleşmesi, müşteri kabulü ve denetçi rotasyonu gibi konular da düzenleyici çerçevenin uygulama tarafını tamamlar.

Denetim kuruluşu her işi kabul ederken bağımsızlığını, yeterli kaynak ve uzmanlığa sahip olup olmadığını, önceki denetçiyle ilişkili riskleri ve müşterinin dürüstlük görünümünü değerlendirir.

Denetim sırasında sır saklama yükümlülüğü devam eder; fakat mevzuatın Kurula, KGK’ya veya ilgili otoritelere bildirim gerektirdiği durumlar ayrıca dikkate alınır.