SPL Muhasebe ve Finansal Raporlama Muhasebenin Temel Kavramları, İlkeleri ve Genel Muhasebe Konu Anlatımı

Muhasebe, ekonomideki bilgi akışının temel araçlarından biridir.

İşletmeler faaliyet gösterirken ortaklar, yöneticiler, çalışanlar, borç verenler, satıcılar, müşteriler, kamu otoriteleri ve toplumla ilişki içindedir.

Bu tarafların işletme hakkında doğru, tam ve zamanında bilgiye ulaşması ekonomik süreklilik ve refah açısından önemlidir.

Kaynağın tanımına göre muhasebe, tamamen veya kısmen finansal nitelikli ve para ile ifade edilebilen işlemlere ilişkin bilgilerin kaynaklardan toplanması, doğruluğunun saptanması, kaydedilmesi, sınıflandırılması, raporlanması, analiz edilmesi ve yorumlanması sürecidir.

Bu nedenle muhasebe yalnız deftere kayıt yapma tekniği değildir; işletme faaliyetleri ile karar vericiler arasında köprü kuran bir bilgi sistemidir.

Muhasebe tanımında üç katman görülür.

İlk katman, parayla ifade edilebilen ticari işlemlerin sistemli kaydıdır.

Bir işlem işletme açısından önemli olsa bile güvenilir biçimde para ile ifade edilemiyorsa muhasebe sistemine doğrudan konu olmaz.

Örneğin çalışanların bilgi birikimi veya müşteri nezdindeki sağlamlık algısı işletme için değerli olabilir; fakat güvenilir parasal ölçüm yapılamadığında kayıt dışı kalır.

İkinci katman kaydetme ve sınıflandırmadır.

İşletmenin çok sayıdaki işlemi anlamlı gruplara ayrılmadan finansal tabloya dönüşemez.

Üçüncü katman ise raporlanan bilginin analiz ve yorumlanmasıdır.

Muhasebenin amacı veri üretmekle bitmez; üretilen bilgi karar vermeye elverişli olmalıdır.

Muhasebe bilgi sistemi iki ana fonksiyon üstlenir.

Birincisi, işletmenin geçmişte gerçekleştirdiği ve parayla ifade edilebilen faaliyetleri güvenilir kayıt ortamında saklamaktır.

Bu yönüyle muhasebe işletmenin hafızasıdır ve hukuki kanıt değeri taşıyan kayıtlar üretir.

Bu nedenle kayıtların nasıl tutulacağı, bozulup bozulamayacağı ve ne kadar süre saklanacağı hukuk düzeninin de ilgi alanına girer.

İkinci fonksiyon finansal raporlamadır.

Kayıtlı bilgiler belirli formatlara sokularak finansal tablolar halinde işletme içi ve dışı kullanıcılara sunulur.

Finansal raporlama temel olarak işletmenin belli bir tarihteki finansal durumunu ve belli bir dönemdeki finansal performansını açıklar.

Finansal durum, bilanço veya finansal durum tablosu ile gösterilir.

Bu tablo işletmenin belirli bir andaki varlıklarını, borçlarını ve özsermayesini gösteren parasal kesittir.

Finansal performans ise gelir tablosu veya kar veya zarar tablosu ile raporlanır.

Bilanço bir anı gösterdiği için statik; gelir tablosu bir dönemin faaliyet sonucunu anlattığı için dinamiktir.

Nakit akış tablosu ve özkaynak değişim tablosu gibi tablolar ise finansal durumdaki değişimi tamamlayıcı biçimde açıklar.

Günümüzde finansal tablolar kavramının finansal raporlara genişlemesi, özellikle halka açık şirketlerde tablolara ek açıklamaların ve tamamlayıcı bilgilerin önem kazanmasıyla ilişkilidir.

Muhasebenin temel kavramları, finansal bilginin hangi anlayışla üretileceğini belirleyen kuramsal zemindir.

Sosyal sorumluluk kavramı, muhasebenin belli kişi veya gruplara değil, toplumun ve tüm çıkar gruplarının dengeli bilgi ihtiyacına hizmet etmesini ister.

İşletmede yöneticiler, ortaklar, kredi verenler ve diğer paydaşlar farklı menfaatlere sahiptir; muhasebe bilgisi bu çıkar çatışmalarında tarafsız ve dürüst üretilmelidir.

Kişilik kavramı ise işletmenin sahiplerinden, yöneticilerinden, çalışanlarından ve diğer ilgililerden ayrı bir kişiliğe sahip olduğunu kabul eder.

Özellikle küçük ve orta ölçekli işletmelerde işletme kasası ile ortak kasasının karışması, bu kavramın uygulamadaki önemini gösterir.

İşletmenin sürekliliği kavramı, işletmenin faaliyetlerini sınırsız kabul edilen bir süre boyunca devam ettireceği varsayımına dayanır.

Tasfiye niyeti veya zorunluluğu yoksa finansal tablolar bu varsayımla hazırlanır.

Bu kavram, maliyet esası ile yakından ilişkilidir; çünkü faaliyetini sürdüren işletmede varlıkların piyasa değerinden çok, bu varlıkların kullanımıyla sağlanan performans anlam kazanır.

Dönemsellik kavramı ise sınırsız kabul edilen işletme ömrünü eşit dönemlere böler ve her dönemin sonucunu bağımsız ölçmeye çalışır.

Gelir ve giderlerin tahakkuk esasına göre ilgili döneme alınması, hasılatla ilgili maliyet ve giderlerin aynı dönem içinde karşılaştırılması bu kavramın sonucudur.

Parayla ölçülme kavramı, ticari işlemlerin ortak ölçü birimi olan para ile muhasebeye yansıtılmasını sağlar.

İşletme yabancı para ile işlem yapabilir; fakat kayıt ve raporlama belirlenen para birimine çevrilerek yapılır.

Maliyet esası kavramı, para mevcudu, alacaklar ve maliyetinin belirlenmesi uygun olmayan bazı kalemler dışında varlık ve hizmetlerin elde edilme maliyetiyle muhasebeleştirilmesini öne çıkarır.

Tarafsızlık ve belgelendirme kavramı, kayıtların gerçek durumu gösteren objektif belgelere dayanmasını ve yöntem seçimlerinde önyargısız davranılmasını ister.

Tutarlılık, seçilen muhasebe politikalarının dönemler arasında değiştirilmeden uygulanmasını; tam açıklama ise finansal tablo kullanıcılarının doğru karar verebilmesi için yeterli ve anlaşılır bilgi verilmesini gerektirir.

İhtiyatlılık, belirsizlikler karşısında muhtemel gider ve zararların dikkate alınmasını, muhtemel gelir ve karların gerçekleşmeden kayda alınmamasını anlatır; ancak bu kavram gizli yedek veya aşırı karşılık yaratma gerekçesi değildir.

Önemlilik, bir hesap kaleminin veya finansal olayın kullanıcı kararlarını etkileyebilecek ağırlıkta olup olmadığını sorgular.

Özün önceliği ise işlemin hukuki biçimi ile ekonomik özü ayrıştığında muhasebe yansımasının öze dayanmasını ister.

Bu kavramlar birlikte uygulandığında muhasebe bilgisi yalnız teknik olarak doğru değil, karar verme bakımından anlamlı ve güvenilir hale gelir.

Genel muhasebenin teknik mantığı muhasebe temel denklemiyle başlar.

En yalın haliyle varlıklar kaynaklara eşittir; kaynaklar da borçlar ve özsermayeden oluşur.

Bu denklem işletmenin ekonomik yapısı ile finansal yapısını aynı bütünün iki yüzü olarak gösterir.

Varlıklar işletmenin kontrol ettiği ve gelecekte ekonomik fayda beklediği değerlerdir.

Borçlar, işletme dışı kaynak sahiplerinin varlıklar üzerindeki haklarını; özsermaye ise ortakların fiilen getirdiği sermaye ve işletmede bırakılan karlar gibi sahiplik payını ifade eder.

Bilanço bu denklemin tablo biçimine dönüşmüş halidir.

Gelir tablosu mantığı gelirler eksi giderler eşittir kar veya zarar ilişkisine dayanır.

Gelirler işletmeye kaynak akışını, giderler ise gelir elde etmek için tüketilen kaynakları gösterir.

Hesap sistemi bu hareketleri borç ve alacak taraflarıyla izler.

Aktif hesaplarda artışlar borç, azalışlar alacak tarafına; pasif hesaplarda artışlar alacak, azalışlar borç tarafına kaydedilir.

Gider hesaplarında artış borç, gelir hesaplarında artış alacak tarafındadır.

Bu teknik kurallar, çift yanlı kayıt sisteminin denge mantığını korur.

Sonuçta muhasebe, temel kavramlarla yön verilen ve hesap kurallarıyla işleyen bir bilgi sistemi olarak finansal tabloları üretir.