SPL Sermaye Piyasası Araçları 1 Kamu Borçlanma Araçları Konu Anlatımı

Kamu borçlanma araçlarını anlamak için önce devletin neden borçlandığını görmek gerekir.

Modern devlet anlayışında kamu yalnızca temel güvenlik ve adalet hizmetlerini değil; ekonomik, mali ve sosyal nitelikte geniş bir hizmet alanını da üstlenir.

Bu genişleme kamu harcamalarını artırır.

Harcamalardaki artışın bir kısmı enflasyon, bütçeleme tekniğinin değişmesi veya ayni ekonomiden para ekonomisine geçiş gibi görünüşte nedenlerden kaynaklanabilir; bir kısmı ise ekonomik büyüme, savaş ve savunma giderleri, teknolojik gelişmeler, nüfus artışı ve devlet anlayışındaki değişim gibi gerçek nedenlere dayanır.

Devletin bu harcamaları finanse etmek için başvurabileceği üç temel yol vardır: vergi toplamak, para basmak veya borçlanmak.

Vergiler en sağlam kaynak kabul edilse de her zaman aynı hızda artırılamaz.

Para basma ise özellikle enflasyonla mücadele eden ekonomilerde risklidir.

Bu nedenle borçlanma, kamu finansmanının hem gelir açığını kapatan hem de maliye politikası aracı olarak kullanılan önemli bir unsurudur.

Borçlanma, cari giderlerle cari gelirler arasındaki uyumsuzluğu gidermek, vadesi gelen borçları karşılamak, savunma ve olağanüstü giderleri finanse etmek, kalkınma yatırımlarını desteklemek veya piyasadaki aşırı talebin enflasyonist baskısını azaltmak için kullanılabilir.

Bu yönüyle kamu borçlanma aracı yalnızca yatırımcıya getiri sağlayan bir menkul kıymet değil, aynı zamanda kamu borç yönetiminin teknik aracıdır.

Kamu borcu borcun kaynağına göre iç ve dış borç olarak ayrılır.

İç borçlanma, kamu finansmanının yurt içi kaynaklardan sağlanmasıdır.

4749 sayılı Kanun çerçevesinde devlet iç borcu, Hazine tarafından yurt içinde ihraç edilen Devlet İç Borçlanma Senetlerini, Hazine’nin geçici nakit ihtiyacı için yurt içi piyasalardan yaptığı borçlanmaları ve Hazine tarafından üstlenilen mali yükümlülükleri kapsar.

İç borçlanmada kaynak ülke içinden sağlandığı ve yine ülke içinde kullanıldığı için milli gelir üzerindeki etkisi dış borçlanmadan farklıdır.

Dış borçlanmada ise finansman yurt dışı kaynaklardan sağlanır.

Borç verenin uyruğu yerine ekonomik yerleşiklik ve borcun hangi piyasadan sağlandığı belirleyici olur.

Dış finansman yabancı devletlerden, uluslararası kuruluşlardan, uluslararası sermaye ve finansman piyasalarından, yatırım bankalarından veya kredi sağlayan kuruluşlardan gelebilir.

Hazine ve Maliye Bakanı, Türkiye Cumhuriyeti adına dış finansman sağlamaya ve mali koşullarını belirlemeye yetkilidir.

Dış borçlanma proje veya program finansmanı amacıyla kullanılabilir; uygun koşullu resmi kaynaklar ile piyasa koşullarındaki uluslararası borçlanmalar arasında maliyet ve vade farkı doğar.

Borçlanma ayrıca vadesine göre sınıflandırılır.

Kısa vadeli borçlanma genellikle bir yıldan kısa süreli finansman ihtiyacına cevap verir ve kamu gelirleri ile giderleri arasındaki zaman farkını yönetmede kullanılır.

Hazine bonoları bu yapının tipik örneğidir.

Uzun vadeli borçlanma ise bir yıl ve üzeri vadelerde, bütçenin gelir yönünden yetersiz kaldığı durumlarda finansman yükünü sonraki dönemlere yayar.

Devlet tahvilleri 4749 sayılı Kanun’daki vade ölçütü bakımından 364 gün ve üzeri vadeli araçlardır.

Vade uzadıkça yatırımcı likiditeden daha uzun süre vazgeçtiği için normal koşullarda daha yüksek getiri talep eder.

Borçlanma isteğe bağlı veya zorunlu da olabilir.

İsteğe bağlı borçlanmada yatırımcı senedi rızasıyla alır; miktar, faiz, itfa, ihraç biçimi ve yan haklar kamu otoritesince belirlenir.

Zorunlu borçlanmada ise belirli kurumlara satın alma yükümlülüğü getirilebilir; bu yapı vergiye yaklaşsa da karşılığında ödeme yapılması nedeniyle vergiden ayrılır.

Devlet İç Borçlanma Senetleri kamu borçlanma araçlarının merkezindedir.

DİBS’ler borçlanma senedi niteliğindedir ve farklı ölçütlere göre ayrılır.

Satış değerine göre iskontolu veya kuponlu olabilir.

İskontolu senetlerde yatırımcı nominal değerin altında bir fiyat öder ve vade sonunda nominal değeri alır; getiri alış fiyatı ile itfa tutarı arasındaki farktan oluşur.

Kuponlu senetlerde ise vade boyunca belirli dönemlerde faiz veya kira benzeri ödeme yapılır, anapara vade sonunda ödenir.

Para cinsine göre TL cinsi, döviz cinsi, dövize endeksli veya altın cinsi ihraç mümkündür.

Döviz cinsi araçlarda borçlanma ve ödeme dövizle yapılırken, dövize endeksli araçlarda ödeme belirlenen kur üzerinden TL olarak hesaplanır.

Altın tahvili ve altına dayalı kira sertifikası gibi araçlar bireysel yatırımcıların fiziki altın birikimlerini ekonomiye kazandırma amacına da hizmet eder.

Faiz yapısına göre sabit faizli, değişken faizli, enflasyona endeksli veya başka değişkenlere bağlı senetler söz konusu olabilir.

Sabit faizli senetler öngörülebilir nakit akışı sağlar; değişken faizli senetlerde kupon ödemeleri piyasa koşullarına göre değiştiğinden yatırımcı faiz riskine karşı daha korunaklı olur.

Enflasyona endeksli tahvillerde anaparanın satın alma gücünün korunması amaçlanır ve yatırımcıya reel getiri fikri sunulur.

DİBS ihracında ihale yöntemi, TAP satışları, halka arz ve doğrudan satış gibi yöntemler kullanılabilir.

İhale yöntemi fiyatın rekabet ortamında oluşmasını sağlar; çoklu fiyat ihalesinde kazananlar kendi teklif fiyatlarından, tek fiyat ihalesinde ise Hazine’nin belirlediği ortak fiyattan alım yapar.

Piyasa yapıcılığı sistemi, DİBS piyasasının istikrarı ve ikincil piyasa likiditesi için önemlidir.

Piyasa yapıcı bankalar birincil ihalelerde belirli miktarda alım yapma, ikincil piyasada kotasyon verme ve Hazine’nin talep ettiği araştırma veya verileri sağlama yükümlülüğü üstlenir; buna karşılık teminatsız ihaleye katılma, rekabetçi olmayan teklif verme, ihale sonrası teklif sunma ve bazı işlemlere özel katılım gibi ayrıcalıklar elde eder.

İhale dışında halka arz veya doğrudan satış gibi yöntemlerin bulunması, Hazine’nin tek bir yatırımcı kitlesine veya tek bir piyasa koşuluna bağlı kalmadan borç yönetimi yapmasına yardım eder.

İhraç yönteminin seçimi, nakit ihtiyacının aciliyeti, piyasa talebinin derinliği, faiz koşulları ve borç stokunun vade yapısıyla birlikte değerlendirilir.

Bu yüzden aynı DİBS, yatırımcı açısından sabit getirili bir ürün iken Hazine açısından likidite, vade, maliyet ve risk bileşimini yöneten bir politika aracıdır.

Kamu borçlanma araçları aynı zamanda analiz aracıdır.

DİBS getirileri ile vadeleri arasındaki ilişki getiri eğrisiyle izlenir.