SPL Yatırım Kuruluşları Sermaye Piyasası Araçlarının Kredili Alımı, Açığa Satış ve Ödünç Alma ve Verme İşlemleri Hakkında Tebliğ Seri: V, No: 65 Konu Anlatımı

Seri: V, No: 65 sayılı Tebliği anlamanın en doğru yolu, kredili alım, açığa satış ve ödünç işlemlerinin ortak risk mantığını görmekten geçer.

Bu işlemler yatırımcının yalnız kendi nakdiyle yaptığı basit alım satımdan ayrılır; kredi, ödünç kıymet, teminat, günlük değerleme ve zorunlu tasfiye gibi ek unsurlar içerir.

Kaynak, bu işlemleri alım satım aracılığı faaliyetinin devamı olarak görür; çünkü emir iletiminden bağımsız bir yan faaliyet değil, piyasa fiyat oluşumunu ve işlem akışını doğrudan etkileyen mekanizmalardır.

Bu nedenle Kurul düzenlemesi yalnız yatırımcıyı korumak için değil, piyasanın düzenli işlemesi, denetimin zamanında yapılması ve piyasa riskinin yönetilebilmesi için de gereklidir.

Yetkili kuruluş yapısı bu risk mantığının ilk katmanıdır.

Aracı kurumlar, sermaye piyasası araçlarının alım satımına aracılık yetki belgesine sahip olduklarında ayrıca izin almadan, Tebliğde aranan mekan, teknik donanım, personel ve muhasebe sistemi gibi şartları Kurula tevsik ederek faaliyete başlayabilirler.

Burada izin yerine bildirim rejimi vardır; ancak bu serbestlik denetimsizlik anlamına gelmez.

Aracı kurumların müşteri risklerini günlük izleyen personel görevlendirmesi, genel müdüre raporlama yapacak sorumlu yönetici belirlemesi ve kredi komitesi oluşturması gerekir.

Kredi komitesi karar defteri tutulması, işlemin kurum içinde izlenebilir ve hesap verilebilir kalmasını sağlar.

Bankalar sermaye piyasası aracı alımı için kullandırdıkları kredilerde Tebliğ hükümlerine tabi olabilir; ödünç alma ve verme işlemlerinde ise aracı kurum ve bankalara ek olarak Takasbank da yer alır.

İşleme konu olabilecek araçların listeye bağlanması, her sermaye piyasası aracının kredili alım veya açığa satış için aynı riskte olmadığını kabul eder.

Borsa, piyasa değeri, likidite, dolaşımdaki pay sayısı ve işlem sıklığı gibi ölçütlerle araçları belirler ve Kurul onayı sonrasında ilan eder.

Borsa İstanbul düzenlemesinde Alt Pazar, Yakın İzleme Pazarı ve Piyasa Öncesi İşlem Platformu dışarıda bırakılarak Yıldız Pazar, Ana Pazar ve Girişim Sermayesi Pazarı payları ile borsa yatırım fonları kredili alım ve açığa satışa konu edilebilir.

Varant, sertifika, sahipliğe dayalı kira sertifikası, gayrimenkul yatırım fonu ve girişim sermayesi yatırım fonunda bu işlemler yapılamaz; gayrimenkul sertifikasında kredili alım mümkünken açığa satış mümkün değildir.

Liste dışına çıkarma, geçici liste, işlem sırasının uzun süre kapalı kalması ve başka araçla değiştirme hükümleri, işlem devam ederken aracın risk niteliği değişirse pozisyonların nasıl yönetileceğini gösterir.

Limit sistemi, aracı kurumun ve tekil müşterinin aşırı yoğunlaşmasını engeller.

Genel işlem sınırı, aracı kurumun kullandırdığı krediler toplamı ile müşterileri veya kendi hesaplarına yaptığı açığa satışların değerini özsermaye ile ilişkilendirir.

Kaynaktaki ana kural, her faaliyet için ayrı hesaplanmak üzere bu tutarın önceki üç ay sonu özsermaye ortalamasının iki katını aşmamasıdır; son ay özsermayesi ortalamadan düşükse daha düşük olan son ay rakamı dikkate alınır.

Kurul, TCMB görüşüyle genel sınırları değiştirebilir ve aracı kurumun mali yapısını dikkate alarak sınırları düşürebilir veya işlemleri yasaklayabilir.

Özel işlem sınırı ise müşteri ve pay bazında yoğunlaşmayı sınırlar: bir müşteriye açılacak kredi ortalama özsermayenin yüzde onunu aşamaz; aynı kişiyle eş, velayet altındaki çocuklar, kontrol edilen ortaklıklar ve birlikte hareket edenler tek müşteri gibi ele alınır.

Ayrıca bir şirketin paylarında kredili işlem toplamının aracı kurum özsermayesine oranı da sınırlanır.

Kredi hesabı ve çerçeve sözleşme hükümleri, bu işlemleri normal cari hesaptan ayırır.

Aracı kurum, kredili alım ve açığa satış yapacak kişi adına kredi hesabı açmak zorundadır; hem kredili alım hem açığa satış varsa her işlem türü için ayrı hesap gerekir.

Bu ayrım özkaynak hesabı, özkaynak tamamlama bildirimi ve faiz gibi unsurların doğru izlenmesini sağlar.

Müşterinin diğer hesaplarındaki nakit veya menkul kıymetler, yazılı talimatla virman gibi istisnai durumlar dışında, Tebliğ kapsamındaki özkaynak açığını kendiliğinden kapatmak için kullanılamaz.

Çerçeve sözleşmeler de işlemin hukuki zeminidir.

Kredili alım, açığa satış ve ödünç işlemleri için işlem türüne uygun sözleşme yapılır; sözleşmeler müşteriye bir nüsha verilecek şekilde düzenlenir ve müşterinin haklarını ağır biçimde zedeleyen, aracı kuruma tek taraflı olağanüstü haklar tanıyan veya emir ispatını müşteriye yükleyen hükümler içeremez.

Özkaynak kavramı Tebliğin merkezindedir.

Özkaynak olarak Türk lirası, konvertibl döviz, listelerde yer alan sermaye piyasası araçları, yatırım fonu katılma payları, Borsada işlem gören devlet tahvili ve hazine bonosu, borsa yatırım fonu katılma payları, belirli standartlardaki altın ve kıymetli madenler kabul edilebilir.

Ancak kabul oranları aynı değildir: nakit ve bazı düşük riskli varlıklar yüzde yüz dikkate alınırken, paylar Borsa düzenlemelerindeki oranlara, borsa yatırım fonları ve yatırım fonları ise belirlenmiş iskonto oranlarına tabidir.

Yıldız Pazar payları için daha yüksek, Ana Pazar payları için daha düşük, Alt Pazar ve izleme platformları için sıfır özkaynak oranı uygulanması, likidite ve piyasa kalitesi farkının teminata yansıtılmasıdır.

Aracı kurum, müşteri yapısı ve aracın riskine göre daha yüksek özkaynak da isteyebilir.

Değerleme ve koruma hükümleri, teminatın kağıt üzerinde kalmamasını sağlar.

Kredili alım, açığa satış ve ödünç işlemlerine konu kıymetler ile özkaynak olarak verilen varlıklar cari değerleriyle izlenir.

Alım gününde alış fiyatı ve komisyonlar, sonraki günlerde ağırlıklı ortalama fiyat, bu yoksa alış ve satış emirlerinin ortalaması gibi ölçütler kullanılır.

İşlem sırası sürekli kapatılan veya geçici kapatılıp beş iş gününden uzun kapalı kalan paylar teminat niteliğini kaybeder.

Bu durum yatırımcı için ek özkaynak yükümlülüğü doğurabilir; kaynak bu noktada aracı kurum mali sağlığının korunmasını özellikle öne çıkarır.

Ayrıca teminat olarak tevdi edilen nakit ve kıymetler rehnedilemez, amaç dışı kullanılamaz ve üçüncü kişilere devredilemez.

Kanundaki koruma hükümleriyle birlikte bakıldığında, bu varlıkların işlem nedeniyle teminat işlevi gördüğü ve yatırım kuruluşu borçlarından ayrı tutulduğu anlaşılır.

Kredili alım işleminde müşteri, kredi kullanarak sermaye piyasası aracı alır ve emri verirken işlemin kredili olduğunu bildirmelidir.

Kredili olmayan bir alımda müşteri takas gününde bedeli yatırmazsa işlem limitler bakımından kredili işlem sayılır; aracı kurum ya sözleşme ve onayla işlemi Tebliğ kapsamına alır ya da sözleşmede hüküm varsa alınan kıymetlerin yükümlülük kadarını satarak borcu tahsil eder.

Kredili alımda başlangıç özkaynak oranı asgari yüzde ellidir; işlem devam ederken oran yüzde otuz beşin altına düşemez.

Oran, işleme konu kıymetlerin cari değeri ile kredi tutarı arasındaki farkın cari değere bölünmesiyle bulunur.

Bu formül, fiyat düşüşünün neden teminat çağrısına yol açtığını gösterir: kıymetin değeri azalırken kredi borcu aynı kaldığı için özkaynak payı daralır.

Özkaynak tamamlama bildirimi bu daralmaya verilen kurallı tepkidir.