SPL Yatırım Kuruluşları Yatırım Kuruluşlarının Kuruluş ve Faaliyet Esasları Hakkında Tebliğ III-39.1 Konu Anlatımı

III-39.1 sayılı Yatırım Kuruluşları Tebliği, sermaye piyasasında hizmet sunacak kurumların yalnız hangi faaliyetleri yapabileceğini değil, bu faaliyetleri hangi kurumsal güvenceyle yapacağını düzenler.

Kaynakta yatırım kuruluşu; aracı kurumlar, bankalar ve yatırım hizmet ve faaliyetinde bulunmak üzere kuruluş ve faaliyet esasları Kurulca belirlenen diğer sermaye piyasası kurumları olarak açıklanır.

Aracı kurum ise Kanundaki alım satım aracılığı ve halka arza aracılık faaliyetlerini münhasıran yapmak üzere Kurul tarafından yetkilendirilen yatırım kuruluşudur.

Bu ayrım önemlidir; her aracı kurum yatırım kuruluşudur, fakat yatırım kuruluşu kavramı bankaları da içine alan daha geniş bir çerçevedir.

Tebliğ bazı hükümleri yalnız aracı kurumlar için, bazılarını ise hem aracı kurumlar hem bankalar için getirir.

Kuruluş, ortaklık yapısı değişikliği, ticaret unvanı ve dışarıdan hizmet alımı gibi konular ağırlıklı olarak aracı kurumları ilgilendirir.

Buna karşılık çerçeve sözleşme imzalama, müşteri sınıflandırma, personelde aranan şartlar ve müşteriye yönelik davranış ilkeleri bankalar için de uygulanabilir.

Bu yüzden sınavda “yatırım kuruluşu”, “aracı kurum” ve “banka” ifadelerinin hangi hükümde kullanıldığına dikkat edilmelidir.

Düzenlemenin mantığı, kurum tipine göre hem ortak bir yatırımcı koruma zemini hem de aracı kurumlara özgü kurumsal kuruluş rejimi kurmaktır.

Aracı kurum kuruluşuna izin verilebilmesi için belirli yapısal şartlar aranır.

Aracı kurum anonim ortaklık şeklinde kurulmalı, paylarının tamamı nama yazılı olmalı, paylar nakit karşılığı çıkarılmalı, kuruluş sermayesi Kurulun belirlediği ve geniş yetkili aracı kurumlar için aranan asgari özsermaye eşiğinin altında olmamalı, esas sözleşme sermaye piyasası mevzuatına uygun olmalı, kurucular gerekli şartları taşımalı ve ortaklık yapısı şeffaf ve açık olmalıdır.

Kaynakta Kurul ilke kararıyla kuruluş özsermayesine ilişkin güncel tutarlar da yer alır.

Bu sermaye şartı, aracı kurumun faaliyetlere başlamadan önce asgari mali dayanıklılığa sahip olmasını hedefler.

Kuruculara ilişkin şartlar güven kurumu olma niteliğiyle bağlantılıdır.

Kurucu ortakların müflis olmaması, konkordato ilan etmemiş olması, belirli faaliyet izni iptallerinde sorumlu kişilerden olmaması, Kanunda yazılı suçlardan kesinleşmiş mahkumiyetinin bulunmaması, belirli tasfiye kararlarına konu olmaması, gerekli mali güç ile dürüstlük ve itibara sahip bulunması gerekir.

Tüzel kişi kurucu ortaklarda önemli etkiye sahip ortaklar için de bu şartlar aranır.

Önemli etki, doğrudan veya dolaylı olarak sermaye ya da oy haklarının belirli bir oranını temsil eden paylara sahip olma veya yönetim kuruluna üye belirleme imtiyazı üzerinden kurulabilir.

Kuruluş sonrasındaki ortaklık yapısı değişikliklerinde de benzer nitelik şartları gündeme gelir.

Ticaret unvanı, işletme adı ve marka kullanımı da yatırımcıyı yanıltmama ilkesiyle ilişkilidir.

Aracı kurumların ticaret unvanlarında yatırım hizmetlerini göstermek üzere “menkul değerler” veya “menkul kıymetler” ibaresi bulunur; geniş yetkili aracı kurumlar “yatırım menkul değerler” veya “yatırım menkul kıymetler” ibarelerini kullanabilir.

İşletme adı veya marka için Kurul izni gerekir ve kullanım yatırımcıya aracı kurumla bağ kurduracak şekilde düzenlenir.

İlan, reklam ve yazışmalarda işletme adıyla birlikte ticaret unvanının kullanılması, yatırımcının hizmet aldığı hukuki kişiyi doğru tanımasını sağlar.

Kuruluş izni faaliyet izni anlamına gelmez.

Aracı kurum kuruluş izninden sonra ayrıca faaliyete geçmek üzere Kurula başvurmalıdır.

Kuruluş iznini izleyen altı ay içinde faaliyet izni başvurusu yapılmazsa faaliyet izni alma hakkı düşer; Kurul gerekli görürse süreyi uzatabilir.

Faaliyet izni her bir yatırım hizmeti ve faaliyeti bazında verilir ve yetki belgesi alınmadan faaliyete başlanamaz.

Faaliyet izni için kuruluş şartlarının korunması, sermayenin nakden ve tamamen ödenmiş olması, sermaye yeterliliği yükümlülüklerinin yerine getirilmesi, organizasyon yapısının kurulması, personel şartlarının sağlanması, genel müdür ve yardımcıları şartlarının karşılanması, bilgi işlem altyapısının oluşturulması, varlık güvenliği tedbirlerinin alınması ve gerekli teminatların tesis edilmesi gerekir.

Organizasyon yapısı yalnız bürokratik bir şema değildir; hizmetin sağlıklı ve dürüst yürütülmesinin kurumsal zeminidir.

Aracı kurum, seçtiği yatırım hizmet ve faaliyetlerine uygun hizmet birimleri kurmalı, yeterli mekan ve teknik donanım sağlamalı, mevzuattaki asgari şartları taşıyan birim yöneticileri ve yeterli personel istihdam etmelidir.

Belge, kayıt ve muhasebe işlemlerinden sorumlu birim oluşturulmalı, iç kontrol, teftiş ve risk yönetim sistemlerinden oluşan iç denetim sistemi kurulmalı, personelin görev tanımı ile yetki ve sorumlulukları belirlenmelidir.

Organizasyon ayrıca çıkar çatışmalarını önleyecek biçimde tasarlanmalıdır.

Özellikle portföy aracılığı veya saklama gibi faaliyetlerde bilgi akışı, risk yönetimi ve müşteri varlıklarının ayrılığı özel önem taşır.

Çıkar çatışması politikası Tebliğin müşteri koruması bakımından kilit noktalarındandır.

Yatırım kuruluşu, kendisi, ortakları, çalışanları, yöneticileri ve ilişkili kişiler ile müşteriler arasında veya bir müşteri ile başka bir müşteri arasında çıkabilecek çıkar çatışmalarını önlemeye yönelik organizasyon ve idari tedbirler almak zorundadır.

Yazılı politika yönetim kurulu kararıyla yürürlüğe girer.

Politika, her yatırım hizmeti ve yan hizmet için müşterinin çıkarına aykırı olabilecek durumları, bunları önleyici tedbirleri ve çatışma önlenemediğinde izlenecek prosedürleri içermelidir.

Örneğin portföy aracılığında müşterinin zararının kuruluşun karına dönüşebildiği ürünlerde veya halka arzına aracılık edilen araçlar hakkında danışmanlık sunulurken birimler arası bilgi akışının yönetilmesi gerekir.

Personel rejimi de kurumsal güvenceyi tamamlar.

Aracı kurumda yönetici, ihtisas personeli, müfettiş, iç kontrol elemanı ve risk yönetim elemanı belirli dürüstlük, işlem yasağı ve lisans şartlarını taşımalıdır.

Genel müdür ve yardımcılarında mali piyasalar veya işletmecilik alanında en az yedi yıllık deneyim ve işin gerektirdiği dürüstlük ve itibar aranır.

Yönetim kurulu en az üç üyeden oluşur; üyelerin çoğunluğunun dört yıllık lisans mezunu olması gerekir.

Personelin görev tanımları da ayrıntılıdır: müşteri temsilcisi emir alma ve müşteri bilgilendirme süreçlerinde, araştırma uzmanı piyasa ve yatırım analizlerinde, yatırım danışmanı yönlendirici tavsiyelerde, portföy yöneticisi müşteri portföylerinin yönetiminde, takas ve operasyon sorumlusu işlem sonrası süreçlerde görev alır.

Personel ilkeleri mesleki yeterlilik, mesleki özen ve titizlik, dürüstlük ve sır saklama olarak özetlenebilir.

Mesleki yeterlilik, eğitim ve deneyimin görevi yapabilecek düzeyde olmasını ifade eder.

Mesleki özen, dikkatli ve basiretli bir personelin aynı koşullarda göstereceği dikkat ve gayrettir.

Dürüstlük, çıkar çatışmalarından uzak durmayı ve tarafsızlığı zedeleyecek müdahalelere izin vermemeyi gerektirir.

Sır saklama ise yatırım hizmetleri kapsamında öğrenilen kurum ve müşteri sırlarının açıklanmaması ve kişisel ya da üçüncü kişi menfaatine kullanılmamasıdır.

Mevzuat gereği yapılan kamuyu aydınlatma ve yetkili mercilere verilen bilgiler bu sır kapsamı dışında değerlendirilir.

Müşteriyle ilişki kurulurken risk bildirimi ve çerçeve sözleşme öne çıkar.

Yatırım kuruluşu, çerçeve sözleşme imzalamadan önce genel müşteriye genel riskleri açıklamalı, genel risk bildirim formunu vermeli ve formun okunup anlaşıldığına dair yazılı beyan almalıdır.

Alım satıma aracılıkta ayrıca işleme konu sermaye piyasası aracının riskleri açıklanır; karşı taraf riski, likidite riski, piyasa riski, komisyon, ücret, vergi, ikincil piyasa olup olmadığı ve yurt dışı işlemlerde saklama ve tazmin sistemi gibi bilgiler mümkün olduğunca somut biçimde anlatılır.

Çerçeve sözleşme ise yatırım kuruluşu ile müşteri arasındaki genel ilişkiyi düzenleyen, münferit işlemlerin dayanağını oluşturan temel anlaşmadır.

Sözleşmede müşterinin haklarını ciddi biçimde zedeleyen veya ispat yükünü haksız şekilde müşteriye yükleyen hükümler yer alamaz.

Müşteri numarası, müşteri hesabı ve müşteri sınıflandırması yatırımcı korumasının operasyonel tarafıdır.

Çerçeve sözleşme imzalanan müşteriye müşteri numarası verilir; emir kabul edilmeden önce yetkili takas ve saklama kuruluşu veya MKK nezdinde saklama alt hesabı açılır ya da mevcut sicille eşleşme sağlanır.

Bir müşteri ve hesap numarası, sözleşmenin sona ermesinden itibaren on yıl geçmedikçe başka müşteriye verilemez.

Müşteriler genel veya profesyonel müşteri olarak sınıflandırılır.

Profesyonel müşteri, kendi yatırım kararını verebilecek ve üstlendiği riskleri değerlendirebilecek bilgi, tecrübe ve uzmanlığa sahip müşteridir.