SPL Yatırım Kuruluşları Yatırım Hizmetleri ve Faaliyetleri ile Yan Hizmetlere İlişkin Esaslar Hakkında Tebliğ III-37.1 Konu Anlatımı

III-37.1 sayılı Yatırım Hizmetleri Tebliği, sermaye piyasasında yatırım kuruluşlarının hangi hizmetleri hangi yetkiyle sunacağını belirleyen ana düzenlemelerden biridir.

Kaynakta yatırım hizmetleri ve faaliyetleri; sermaye piyasası araçlarına ilişkin emirlerin alınması ve iletilmesi, emirlerin gerçekleştirilmesi, kuruluşun kendi hesabından alım satımı, bireysel portföy yöneticiliği, yatırım danışmanlığı, halka arzda yüklenimli veya yüklenimsiz satışa aracılık, çok taraflı alım satım sistemleri ve borsa dışı teşkilatlanmış pazar yerlerinin işletilmesi, müşteri namına saklama ve yönetim ile Kurulca belirlenecek diğer faaliyetler olarak sayılır.

Bu sayım, sınavda hizmetin adını bilmekten çok, her hizmetin yatırımcıyla kurduğu ilişkiyi ve risk düzeyini anlamayı gerektirir.

Tebliğin ilk ana ayrımı yatırım hizmetleri ile yan hizmetler arasındadır.

Yatırım hizmetleri ve faaliyetlerinin düzenli uğraşı, ticari veya mesleki faaliyet olarak yürütülebilmesi için Kuruldan izin alınması zorunludur.

Buna karşılık yan hizmetler, yatırım kuruluşları ve portföy yönetim şirketleri tarafından ayrıca izin alınmaksızın, Kurula bildirim yapılarak ve belirlenen esaslara uyularak sunulabilir.

Kurula yapılan bildirimden sonra yirmi iş günü içinde aksi yönde görüş bildirilmezse yan hizmete başlanabilir.

Bu ayrım, “izin” ve “bildirim” kavramlarının farklı hukuki sonuçlarını gösterir: yatırım hizmetinde önceden yetkilendirme, yan hizmette ise bildirim sonrası gözetim mantığı öne çıkar.

Yatırım kuruluşu kavramı, aracı kurumları, bankaları ve kuruluş ve faaliyet esasları Kurulca belirlenen diğer sermaye piyasası kurumlarını kapsayan üst kavramdır.

Ancak kaynak, portföy yönetim şirketleri veya kolektif yatırım kuruluşlarının mevcut yapı içinde yatırım kuruluşu sayılmadığını vurgular.

Aracı kurumlar da Tebliğde dar, kısmi ve geniş yetkili olarak sınıflandırılır.

Dar yetkili aracı kurum emir iletimine aracılık ve yatırım danışmanlığı faaliyetlerinden birini veya tamamını yürütür.

Kısmi yetkili aracı kurum işlem aracılığı, en iyi gayret aracılığı, sınırlı saklama ve portföy yöneticiliği faaliyetlerinden birini veya tamamını yürütür.

Geniş yetkili aracı kurum ise portföy aracılığı, genel saklama veya aracılık yüklenimi faaliyetlerinden birini veya tamamını üstlenir.

Bu sınıflandırmanın temel kriteri faaliyetin mali yapı üzerindeki etkisi ve taşıdığı risktir.

Yurt dışında yerleşik kuruluşların Türkiye bağlantısı ayrıca sınırlandırılmıştır.

Türkiye'de yerleşik kişilerin tamamen kendi inisiyatifleriyle yurt dışındaki finansal kuruluşlardan hizmet almaları, Türkiye'ye yönelik tanıtım, reklam veya pazarlama yapılmaması şartıyla Tebliğ kapsamı dışında kalır.

Buna karşılık yurt dışı kuruluş Türkiye'de iş yeri açar, Türkçe internet sitesi oluşturur veya Türkiye'de yerleşik kişi ya da kurumlar aracılığıyla ya da doğrudan tanıtım ve pazarlama yaparsa faaliyetlerin Türkiye'de yerleşik kişilere yönelik olduğu kabul edilir.

Bu durumda Kurulun yatırım hizmetlerine ilişkin düzenlemeleri uygulanır.

Buradaki ölçüt, müşterinin kendi iradesiyle dışarıya erişmesi ile hizmet sağlayıcının Türkiye pazarına yönelmesi arasındaki farktır.

Alım satıma aracılık üçlü bir yapı üzerine kuruludur.

Emir iletimine aracılık, müşteriden alınan emrin emri gerçekleştirecek yetkili yatırım kuruluşuna veya belirli şartlarla yurt dışında yetkili kuruluşa iletilmesi ve sonuca ilişkin bilgilendirme yapılmasıdır.

Bu faaliyette emir iletimine aracılık yetkisi olan kuruluş, emri kendisi gerçekleştirmez ve müşteri varlıklarını saklama yetkisine sahip değildir; müşterinin varlıkları için saklama hizmetine yetkili bir kuruluşla bağlantı gerekir.

Halka arz sırasında taleplerin ilgili yatırım kuruluşuna iletilmesi, gişe hizmeti verilmesi veya tarafların komisyon karşılığı bir araya getirilmesi de belirli şartlarla emir iletimine aracılık kapsamında sayılabilir.

İşlem aracılığı, müşterinin alım veya satım emrinin müşteri adına ve hesabına ya da kuruluşun kendi adına fakat müşteri hesabına gerçekleştirilmesidir.

Emirler borsalara, teşkilatlanmış pazarlara, kendi portföyünden işlem karşılayabilen portföy aracılarına veya kaldıraçlı işlemler hariç olmak üzere yurt dışında yetkili kuruluşa iletilerek gerçekleştirilir.

İşlem aracısının müşteri varlıklarını saklama yetkisine sahip olması gerekir.

Bu faaliyette emir gerçekleştirme politikası, çerçeve sözleşme, müşterinin emrini en iyi şekilde gerçekleştirme yükümlülüğü, özen ve sadakat borcu belirleyicidir.

Yatırım kuruluşu emirleri kendi hesabına veya ilişkili kişilerin hesabına verilen aynı fiyatlı emirlerden önce müşteri lehine yerine getirmelidir.

Portföy aracılığı ise yatırım kuruluşunun müşteri emrinin karşı tarafı olmasıdır.

Kuruluş, müşterinin alım veya satım emrini kendi portföyünden karşılar.

Bu nedenle çıkar çatışması riski emir iletimine veya işlem aracılığına göre daha yüksektir.

Tebliğ, portföy aracılığında fiyatların genel piyasa koşulları ve gerçeğe uygun değerlerle uyumlu, nesnel şekilde belirlenmesini ister.

Bu faaliyet için risk yönetim birimi, yeterli deneyime sahip birim yöneticisi, lisanslı ihtisas personeli, saklama yetkisi ve emir gerçekleştirme politikası gibi özel şartlar aranır.

Bankaların ve aracı kurumların hangi sermaye piyasası araçlarında işlem veya portföy aracılığı yapabileceği ise pay, diğer menkul kıymet, türev ve kaldıraçlı işlem ayrımlarına göre değişir.

Türev ve kaldıraçlı işlemler, Tebliğin en yoğun yatırımcı koruması getirdiği alanlardandır.

Tezgahüstü türev işlemlerde aracı kurumların teminatlandırma politikası oluşturması, pozisyon limitleri belirlemesi, risk modellerini stres testleriyle sınaması ve müşterilerden gerekli teminatları almadan işleme başlamaması gerekir.

Başlangıç teminatı müşterinin pozisyon açabilmesi için gereken asgari teminatı, sürdürme teminatı ise pozisyon taşındığı sürece korunması gereken asgari düzeyi ifade eder.

Sürdürme teminatı belirlenen oranın altına düşerse teminat tamamlama çağrısı yapılır.

Kaldıraçlı işlemlerde azami kaldıraç oranı, başlangıç teminatı, teminatların Takasbank nezdinde izlenmesi, deneme hesabı ve genel müşteriden alınacak risk beyanı gibi kurallar, yüksek riskin müşteriye açıkça gösterilmesi amacını taşır.

Yatırım danışmanlığı ve bireysel portföy yöneticiliği, müşteriye yalnız emir gerçekleştirme değil, yatırım kararı üzerinde daha doğrudan etki eden hizmetlerdir.

Bireysel portföy yöneticiliğinde yetkili kuruluş, müşterinin mali durumuna, risk ve getiri tercihine ve yatırım süresine uygun portföy oluşturur ve yönetir.

Yatırım danışmanlığında ise müşteriye sermaye piyasası araçları ve bunları ihraç eden kuruluşlar hakkında yönlendirici nitelikte yorum ve tavsiye sunulur.

Bu hizmetlerde müşterinin bilgi, tecrübe, mali durum, yatırım amaçları ve risk tercihlerinin doğru alınması; araştırma faaliyetleri ile tavsiye veya portföy kararları arasındaki ilişkinin belgelenmesi; çıkar çatışmalarının önlenmesi önemlidir.

Kaynak ayrıca kaldıraçlı işlemler yapan müşterilere aynı işlemler için yatırım danışmanlığı veya bireysel portföy yöneticiliği verilmesini çıkar çatışması nedeniyle yasaklar.

Halka arza aracılık ve saklama hizmetleri de Tebliğin bütünlüğünde önemli yer tutar.

Halka arza aracılık, sermaye piyasası araçlarının halka arzında yüklenimde bulunularak veya yüklenimde bulunmaksızın satışa aracılık edilmesini içerir.

Saklama hizmeti ise müşteri namına sermaye piyasası araçlarının saklanması ve yönetimiyle ilgilidir; sınırlı saklama ve genel saklama ayrımı yapılır.

Saklamaya yetkili kuruluşun müşteri hesaplarını kendi varlıklarından ayrı izlemesi, müşteri bilgilerini koruması, mutabakat ve bildirim yükümlülüklerini yerine getirmesi gerekir.

Saklama, yalnız operasyonel bir arka ofis faaliyeti gibi görülmemelidir; yatırımcı varlığının kime ait olduğunun, nerede tutulduğunun ve hangi işlem için kullanılabileceğinin hukuki güvencesidir.

Bu Tebliğin sınav mantığı, faaliyet isimlerini ezberlemekten ziyade yetki, risk ve müşteri koruması ilişkisini kurmaktır.