İskan Kanunu ve Uygulama Yönetmeliği Konu Anlatımı

İskan Kanunu ve Uygulama Yönetmeliği, gayrimenkul mevzuatında taşınmazın yalnız özel piyasa işlemleriyle değil, kamu eliyle yerleştirme ve yeniden yerleşim politikalarıyla da hukuki değer kazandığını gösterir.

Kaynağa göre Kanunun amacı, göçmenlerin, göçebelerin, yerleri kamulaştırılanların ve milli güvenlik nedeniyle yapılacak iskân çalışmalarının esaslarını, köylerde fiziksel yerleşimin düzenlenmesini, iskân edilenlerin hak ve yükümlülüklerini düzenlemektir.

Bu nedenle konu, sadece konut verilmesi değil, nüfusun yer değiştirmesi, geçim imkanının yeniden kurulması ve taşınmaz tahsisinin hukuki sonuçlarıyla ilgilidir.

Kanunun kapsamı yurt dışından gelen göçmenlerin, yerleri kamulaştırılanların, göçebelerin ve milli güvenlik nedeniyle yerleri değiştirilenlerin iskânını; ayrıca köylerin toplulaştırılması ve fiziksel yerleşimin düzenlenmesine ilişkin uygulamaları içerir.

Bu kapsamda “göçmen”, Türk soyundan ve Türk kültürüne bağlı olup yerleşmek amacıyla Türkiye'ye gelen ve Kanun gereğince kabul edilen kişidir.

Serbest göçmen, devlet eliyle iskân istemeden yurda kabul edilen kişiyi; iskânlı göçmen ise özel kanunlarla getirilen ve taşınmaz verilerek yerleştirilen kişiyi ifade eder.

Göçebe ise sabit ve daimi konuta bağlı olmadan göçer hayvancılıkla geçimini sağlayan Türk vatandaşları için kullanılan bir kavramdır.

İskân türleri, verilen yardımın ekonomik amacına göre ayrılır.

Tarımsal iskân, aileye tarım arazisi, işletme binası, konut, irat hayvanı, araç, gereç, tezgah ve kredilerden bir veya birkaçının verilmesiyle yapılır.

Tarım dışı iskân ise arsa, konut, araç, gereç, tezgah ve kredilerden bir veya birkaçını içerebilir.

Fiziksel yerleşim ise köylerin elverişsiz yerleşim nedeniyle nakledilmesi, dağınık yerleşimlerin toplulaştırılması, afet sonucu parçalanmış köylerin düzenlenmesi veya köy gelişme alanından arsa satışı gibi uygulamalarda kredi desteğiyle yürütülen yerleşim düzenini ifade eder.

Bu ayrımlar, tahsis edilen taşınmazın değerini ve kullanım amacını anlamak için gereklidir.

Göçmenlerin kabulünde Türk soyundan ve Türk kültürüne bağlılık şartı önemlidir; Türk soyundan ve kültüründen olmayan yabancılar, sınır dışı edilenler ve güvenlik bakımından Türkiye'ye gelmesi uygun görülmeyenler göçmen olarak kabul edilmez.

Münferit ve toplu göçmen kabulünde yetkili makamların incelemesi, serbest göçmen vizesi, göçmen belgesi, geçici kimlik işlevi ve vatandaşlığa kabul süreçleri yer alır.

Kaynak, sınırdan girişten sonra sağlık, gümrük, idari ve nakil işlemleri tamamlanıncaya kadar geçici barındırma, bakım ve beslenme ihtiyaçlarının karşılanabileceğini belirtir.

Bu süreç, iskânın yalnız taşınmaz tahsisi değil, idari kabul ve uyum mekanizması olduğunu gösterir.

İskân yardımları şehir, kasaba ve köylerde Bakanlıkça hazırlanacak plan ve projeye uygun olarak yapılır.

Öncelikle konut ve arsası; esnaf, sanatkar ve tüccarlar için işyeri ve işletme kredisi; çiftçiler için arazi, tarımsal girdiler, tarımsal yapılar ve donatım kredileri; hak sahiplerinin talebi ve Bakanlığın uygun görmesi halinde kendilerince bulunan konut, işyeri veya tarım arazisi için iskân kredileri gündeme gelebilir.

Yardımlar çoğu durumda borçlandırma yoluyla yapılır; bazı barındırma, yiyecek, yakacak, tedavi, nakil veya geçici iskân yardımları ise karşılıksız olabilir.

Bu ayrım, taşınmazın mali yükü ve geri ödeme riski bakımından önemlidir.

Yerleri kamulaştırılanların iskânı, değerleme alanına en yakın konulardan biridir.

Kamu kurum ve kuruluşlarının baraj, havaalanı, yol, demiryolu, fabrika, savunma tesisi veya koruma amaçlı uygulamaları nedeniyle taşınmazları kısmen veya tamamen kamulaştırılan ve yerini terk etmek zorunda kalan aileler, belirli koşullarla iskân edilebilir.

Ayrıca iskân planlama etütlerinin başladığı yıl başlangıcından en az üç yıl önce kamulaştırma sahasında yerleşmiş olup taşınmazı olmayan aileler de belirli koşullarda hak sahibi yapılabilir.

Devlet eliyle iskân istemeyenler ise kendi köy sınırları içinde gösterilecek yerde iskân edilebilir.

Bu düzenlemeler, kamulaştırmanın yalnız bedel ödemesi değil, yer değiştirme ve yeniden yerleşim sorunu doğurabileceğini gösterir.

Hak sahipliği aile esasına göre kurulur.

Kanun uygulamasında aile bir bütün kabul edilir; karı-koca, evlenmemiş çocukların ana ve baba ile birlikte durumu, evli çocuklar ve dullar, anasız-babasız kardeş çocukları gibi gruplar aile sayılır.

Bu yaklaşım, temlik ve borçlandırma işlemlerinde kimin hak sahibi olacağını belirler.

Mahalli İskân Komisyonu, eldeki bilgi ve belgelere göre kişilerin hak sahibi olup olmadığına karar verir.

Merkezi İskân Komisyonu ise yerleştirilecek yerler, programlar, taşınmaz bulma ve ödenek gibi daha genel koordinasyon işlevleri yürütür.

Temlik ve tescil hükümleri taşınmazın hukuki statüsü bakımından merkezidir.

Kanuna göre verilen taşınmazların temlikine vali ve kaymakamlar yetkilidir; dağıtım defter veya kararlarının onanması temlik sayılır.

Verilen taşınmazlar temlik tarihinde yaşayan aile fertleri adına eşit hisselerle temlik ve tapuya tescil edilir.

Ancak bu mülkiyet serbestçe tasarruf edilebilir bir mülkiyet gibi hemen işlem görmez.

Borcun tamamı ödenmeden taşınmaz satılamaz, bağışlanamaz, rehin edilemez, satış vaadi şerhi konulamaz ve haczedilemez.

Bu kısıtlamalar tapu kütüğünün beyanlar hanesine işlenir.

Devir, takyit ve geri alma hükümleri, iskân taşınmazlarının değerlemesinde özel risk alanıdır.

Hak sahiplerine verilen taşınmazların takyit süresi içinde geçerli bir özür olmadan kullanılmadığı, bağışlandığı veya satıldığı saptanırsa hak sahipliği iptal edilebilir; tapu kaydının iptali ve Hazine adına tescili mahkemeden istenebilir.

Ayrıca iskân amacıyla sağlanan yapı, arsa ve arazilerin fuzuli işgal altında olması halinde, en büyük mülki amirin yazılı emriyle kolluk tarafından boşaltılması mümkündür.

Bu düzenlemeler, iskân taşınmazlarında kamu amacına bağlı kullanımın mülkiyet hakkını sınırlandırdığını gösterir.

Mali hükümler, borçlandırma ve muafiyetler sistemiyle tamamlanır.

Hak sahipleri kendilerine verilen taşınmazlar nedeniyle kamulaştırma veya satın alma bedelleri, yapı maliyetleri ve Hazine arazilerinin rayiç bedelleri üzerinden borçlandırılabilir.

Taşınmaz borçları faizsiz tahsil edilirken bazı krediler faize tabi olabilir; iskân yardımları için verilen taşınmazlarda Hazine lehine ipotek tesis edilir.

Göçmenlerin kullanılmış eşyaları, iskân işlemlerine ilişkin belgeler, temlik ve tapu tescil işlemleri bakımından çeşitli vergi, resim ve harç muafiyetleri de düzenlenmiştir.

Bu muafiyetler, iskânın sosyal ve kamusal amaçlı yapısını destekler.

Uygulama Yönetmeliği, Kanunda öngörülen geçici ve kesin iskân yardımlarını, zorunlu hallerin değerlendirilmesini, komisyonların faaliyetini, ilan ve müracaat sürelerini, kredi ve borçlanma esaslarını ayrıntılandırır.

İskân talebi için ilan, yazılı bildirim ve belirli sürelerde başvuru şartları aranır; göçebeler için daha uzun başvuru süresi öngörülür.