Atatürk İnkılapları Konu Anlatımı

Atatürk İnkılapları, yalnız tek tek kanun adlarından oluşan bir ezber alanı değildir; kaynakta anlatılan akış içinde yeni devletin hangi eski ikilikleri ortadan kaldırdığı ve hangi çağdaş kurumları kurduğu görülür.

Sınav açısından ilk büyük eksen siyasi alandır.

23 Nisan 1920’de Büyük Millet Meclisi açıldığında milli egemenliğe dayanan yeni bir devlet fiilen kurulmuştu, fakat savaş koşullarında birlik ihtiyacı nedeniyle bu düşünce açık biçimde öne çıkarılmamıştı.

Mudanya Ateşkes Antlaşması’ndan sonra İtilaf Devletlerinin Lozan’a hem Ankara Hükümetini hem İstanbul Hükümetini çağırması, temsil sorununu açık hale getirdi.

TBMM, Türkiye’nin tek meşru temsilcisinin Ankara olduğunu göstermek için 1 Kasım 1922’de saltanatı kaldırdı.

Böylece Osmanlı Devleti hukuken sona erdi, halifelik siyasi yetkilerinden ayrıldı ve milli iradeyi temsil eden tek merkez TBMM oldu.

Siyasi düzenin ikinci basamağı başkent ve rejim meselesidir.

Ankara, Milli Mücadele’nin merkezi olmuş; Anadolu’nun ortasında, cephelere yakın, haberleşme ve ulaşım bakımından elverişli bir şehir olarak öne çıkmıştı.

13 Ekim 1923’te Ankara’nın başkent kabul edilmesi, yönetim kararlarının artık Milli Mücadele’nin sembol şehrinden alınacağını gösterdi.

29 Ekim 1923’te Cumhuriyetin ilanı ise rejimin adını koydu.

1921 Anayasası’ndaki egemenlik anlayışı ve saltanatın kaldırılması zaten cumhuriyet fikrine zemin hazırlamıştı.

Mecliste yaşanan hükümet bunalımı, Cumhuriyetin ilanıyla birlikte kabine sistemine geçilerek çözüldü.

Mustafa Kemal ilk cumhurbaşkanı, İsmet Paşa ilk başbakan, Fethi Okyar ilk meclis başkanı oldu.

Böylece devlet başkanlığı makamı belirlendi ve modern devlet yapısı güçlendi.

Halifeliğin kaldırılması, siyasi inkılapların laikleşme yönünü netleştirir.

Saltanat kaldırıldıktan sonra Abdülmecit Efendi halife seçilmiş, fakat siyasi meselelere karışmaması ve TBMM aleyhinde girişimde bulunmaması istenmişti.

Halifelik makamının milli egemenlikle uyuşmaması, laik devlet düzeni kurma isteği ve rejim karşıtlarının bu makam çevresinde toplanması 3 Mart 1924 kararını hazırladı.

Aynı gün Şer’iye ve Evkaf Vekaleti kaldırılarak Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü kuruldu; Erkân-ı Harbiye Vekaleti yerine Genelkurmay Başkanlığı ve Milli Savunma Bakanlığı getirildi.

Bu düzenlemeler din işlerini, vakıfları, askerliği ve siyaseti yeni devlet düzeni içinde ayrı kurumsal alanlara yerleştirdi.

1924 Anayasası, bu dönüşümün hukuki çerçevesini oluşturdu.

1921 Anayasası Milli Mücadele koşullarında hazırlanmıştı ve yeni siyasi düzenin bütün ihtiyaçlarını karşılamıyordu.

20 Nisan 1924’te kabul edilen yeni Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, Türkiye Devleti’nin cumhuriyet olduğunu, hakimiyetin kayıtsız şartsız millete ait bulunduğunu, yasamanın TBMM’ye, yürütmenin cumhurbaşkanı ve hükümete, yargının bağımsız mahkemelere ait olduğunu belirtti.

Metinde zamanla değişiklikler yapıldı; 1928’de devletin dinine ilişkin ifade çıkarıldı, 1937’de cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik ve inkılapçılık ilkeleri anayasaya girdi.

Bu nedenle anayasal gelişmeler, inkılapların yalnız uygulama değil devlet felsefesi boyutunu da gösterir.

Hukuk alanındaki inkılapların merkezinde hukuk birliğini kurma amacı vardır.

Osmanlı Devleti’nde örfi ve şeri hukuk, farklı cemaat kuralları, karma mahkemeler, konsolosluk mahkemeleri ve yabancılara tanınan adli imtiyazlar aynı düzende yan yana bulunuyordu.

Cumhuriyet, monarşiden cumhuriyete ve teokratik yapıdan laik anlayışa geçerken bu dağınıklığı ortadan kaldırmak istedi.

Ankara Hukuk Mektebinin açılması, yeni hukuk düzenini uygulayacak kadroları yetiştirmeye yönelik ilk önemli adımdı.

17 Şubat 1926’da kabul edilen Türk Medeni Kanunu, evlenme, boşanma, miras, velayet ve mülkiyet gibi günlük hayatı doğrudan ilgilendiren konuları çağdaş, milli, laik ve demokratik esaslarla düzenledi.

Bu düzenleme, hukuk inkılabının halkın aile ve kişi ilişkilerine nasıl yansıdığını gösterir.

Eğitim ve kültür alanındaki inkılaplar, toplumun ortak düşünce dünyasını kurmaya yöneliktir.

Osmanlı’nın son döneminde geleneksel okullar, Batı tarzı kurumlar, medreseler ve yabancı okullar birlikte var olmuş; bu durum farklı zihniyetlerin birbirinden kopmasına yol açmıştı.

3 Mart 1924’te kabul edilen Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile eğitim öğretim kurumları tek çatı altında toplandı.

İlköğretim zorunlu ve parasız hale getirildi, karma eğitime geçildi, imam ve hatip okulları ile İlahiyat Fakültesi açıldı, azınlık ve yabancı okulları kontrol altına alındı.

Türkçe, tarih, coğrafya ve yurt bilgisi derslerinin Türk öğretmenler tarafından Türkçe okutulması zorunluluğu da milli eğitim anlayışını güçlendirdi.

Harf İnkılabı ve Millet Mektepleri, eğitim birliğini okuryazarlık seferberliğine bağladı.

Latin harfleri esas alınarak Türkçenin ses yapısına uygun yeni Türk alfabesi hazırlandı ve 1 Kasım 1928’de kanunla kabul edildi.

Yeni alfabenin halka öğretilmesi için Millet Mektepleri kuruldu; Mustafa Kemal’e Başöğretmenlik unvanı verildi.

Okuryazar oranının 1925’te yüzde 10,5 iken 1935’te yüzde 20,4’e yükselmesi, bu hamlenin yalnız sembolik olmadığını gösterir.

Türk Tarih Kurumu, Türklerin medeniyete katkılarını bilimsel yolla incelemek ve milli tarih anlayışını geliştirmek için; Türk Dil Kurumu ise Türkçeyi yabancı dillerin etkisinden kurtarıp öz benliğine kavuşturmak için kuruldu.

Üniversite Reformu da Darülfünun yerine İstanbul Üniversitesini kurarak bilimsel araştırma ve çağdaş yükseköğretim hedefini öne çıkardı.

Toplumsal inkılaplar, Cumhuriyetin günlük hayat dilini değiştirdi.

Şapka İktisası Hakkında Kanun, devlet memurlarına getirilen kıyafet düzenlemeleri ve din adamlarının ibadet yerleri dışındaki dini kıyafet kullanımına getirilen sınırlamalar çağdaş görünüm ve laik kamusal düzenle bağlantılıdır.

Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması; şeyhlik, dervişlik ve müritlik gibi unvanların kaldırılması da toplumun tarikat merkezli yapılardan uzaklaştırılmasını amaçladı.

Miladi takvim, uluslararası saat sistemi, uluslararası rakamlar, metre, kilogram ve pazar gününün resmi tatil yapılması; iç ve dış ticarette, resmi işlemlerde ve gündelik ölçümlerde ortak standart kurdu.

Soyadı Kanunu ise kişilerin resmi belgelerde yalnız isim ve soyadıyla tanınmasını sağlayarak karışıklıkları azalttı.

Kadın hakları, inkılapların toplumun bütün kesimlerine ulaşma iddiasını gösteren özel bir alandır.

Tevhid-i Tedrisat ile kadın ve erkeklerin öğretim imkanlarından eşit yararlanması hedeflendi, karma eğitim başladı.

Medeni Kanun kadınların toplumsal hayatta erkeklerle eşit haklara yaklaşmasında etkili hukuki adım oldu.

Siyasi alanda kadınlara 1930’da belediye seçimlerine katılma hakkı, 1933’te muhtar ve aza seçilme hakkı, 1934’te milletvekili seçme ve seçilme hakkı verildi.

1935 seçimlerinde kadınların TBMM’ye girmesi, bu düzenlemelerin kurumlara yansıdığını gösterir.