İslamiyet Öncesi Türk Tarihi Konu Anlatımı

İslamiyet Öncesi Türk Tarihi, Türklerin ilk siyasi ve toplumsal kurumlarını anlamak için bozkır hayatının mantığıyla birlikte düşünülmelidir.

Bu dönemden günümüze kalan yerli yazılı kaynaklar sınırlı olduğu için Eski Çağ Türkleri hakkındaki bilgilerin çoğu Çin kaynaklarından öğrenilir.

Kaynağın Asya Hun Devleti’ni MÖ 220’de Türkistan’da kurulan ilk Türk devleti olarak vermesi bu yüzden önemlidir.

Bu bilgi yalnız bir tarih ezberi değildir; Türkistan’da yaşayan boyların siyasi birlik kurabildiğini, yönetim ve ordu düzenini geliştirdiğini ve çevre devletleri etkileyen bir güç hâline geldiğini gösterir.

Asya Hun Devleti’nin bilinen ilk hükümdarı Teoman’dır.

Teoman ve sonraki hükümdarlar şanyü, kağan ve han gibi unvanlar kullanmıştır.

Eski Türklerde ülkeyi yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiğine inanılır; bu anlayış kut kavramıyla açıklanır.

Kut, hükümdarın yönetimini meşrulaştıran bir inançtır, fakat aynı zamanda veraset sorununu tamamen çözmez.

Şanyü ölünce yerine büyük oğul veya kardeşin geçmesi beklenebilir; buna rağmen varisler arasında taht kavgaları yaşanması yönetimde istikrarı zorlaştırır.

Bu nedenle kut, devlet otoritesine kutsal bir dayanak sağlarken hanedan üyeleri arasındaki mücadeleleri de sınavlarda karşımıza çıkan önemli bir sonuç olarak hatırlatır.

Eski Türkçede devlet il terimiyle karşılanır.

İl; bağımsızlık, vatan, halk ve töre unsurlarıyla birlikte düşünülür.

Bağımsızlık, yalnız dışa karşı serbestlik değil, devletin varlık şartıdır.

Vatan, boyların üzerinde yaşadığı ve koruduğu coğrafyadır.

Halk, devletin insan unsurunu oluşturur.

Töre ise siyasi ve toplumsal düzeni taşıyan kurallar bütünüdür.

Hükümdar yönetimle ilgili kararlar alırken toy veya kurultay adı verilen meclise danışır.

Bu meclis hükümdarın yanında siyasi istişare işlevi görür; kaynaklarda kurultayda savunma anlayışlarının tartışılması ve insan-hayvan sayımı gibi işlevlerin görülmesi, bu yapının yalnız törensel olmadığını gösterir.

Asya Hunlarında ordu düzeni devlet düzeninden ayrı düşünülemez.

Askerlik özel bir meslek sayılmaz ve orduda ücretli asker istihdam edilmez.

İdari görevlilerin aynı zamanda orduda komutanlık yapması, askerî disiplinin devlet işleyişine yansımasına yol açar.

Mete Han’ın MÖ 209’da başa geçmesiyle ordu sisteminde reform yapılır.

Onlu sistemle birlikler düzenlenir; kaynak, Hun ordusunun on bin kişilik kırk tümenden oluştuğunu ve toplam mevcudun dört yüz bine ulaştığını belirtir.

Boyların askerî kuvvetleri savaş sırasında başkomutanın yönetiminde disiplinli bir ordu düzenine girebilir.

Bu yapı, dağınık boy gücünü merkezi komuta altında harekete geçirme becerisini anlatır.

Mete Han’ın ıslık çalan oku, okçuları aynı hedefe yönlendirme aracı olarak anlatılır.

Bu ayrıntı, bozkır savaş düzeninde hız, işaretleşme ve toplu hareketin önemini açıklar.

Asya Hun ordusu genellikle hilal taktiği veya Turan taktiği denen yöntemi uygular.

Sahte geri çekilme ile düşman pusuya çekilir, sonra çevrelenerek okçularla uzaktan vurulur.

Ok ve yay yanında mızrak, süngü, kalkan ve kılıç da kullanılır.

Demircilikte gelişmiş olmaları, silahların etki gücünü artırır.

Çin kaynaklarında Hun okçuluğunun ve at üzerindeki çevikliğin Çinlileri askerî reform yapmaya zorlayacak kadar etkili görülmesi, Hunların çağdaşları üzerindeki askerî etkisini gösterir.

Bu askerî gücün arkasında konargöçer yaşam vardır.

Göçebe, hayvan sürülerini otlatmak ve geçici yerleşimler kurmak için yer değiştiren toplulukları; konargöçer ise mevsime göre yaylak ve kışlak arasında gidip gelen toplulukları anlatır.

Türkler yerleşik hayata geçmeden önce konargöçer yaşam tarzını benimsemiştir.

Türkistan’da hayvancılıkla geçinen ilk Türk boyları, hayvanlarını aşırı sıcak ve soğuktan korumak için yılda iki kez yer değiştirmek zorunda kalmıştır.

Yaylak ve kışlak düzeni, yalnız ekonomik bir zorunluluk değil, askeri hareketliliği ve toplumsal dayanışmayı besleyen bir hayat biçimidir.

Konargöçer hayatın devlet ve ordu üzerindeki etkisi, yerleşik bir şehir düzeninden farklı ihtiyaçlar doğurmasında görülür.

Sürekli hareket hâlindeki topluluklar hızlı karar almaya, sürüleri ve aileleri korumaya, otlaklar arasında güvenli geçiş sağlamaya ve gerektiğinde savaş gücünü kısa sürede toplamaya ihtiyaç duyar.

Bu ihtiyaç, kurultayda ortak meselelerin görüşülmesini, boy kuvvetlerinin savaşta birleşmesini ve süvari-okçu savaş tarzının gelişmesini anlaşılır kılar.

Bu yüzden Hun ordusundaki hareket kabiliyeti yalnız teknik bir askerî özellik değildir; bozkır coğrafyasında yaşamanın ürettiği bir örgütlenme sonucudur.

Konargöçer hayat, Türklerin geniş coğrafyalara yayılmasını da açıklar.

Karasal iklim koşulları, otlakların azlığı, boylar arası mücadeleler, hayvan hastalıkları ve iç çekişmeler yer değiştirmeyi belirleyen etkenler arasındadır.

Bu hareketlilik Türkistan’dan Anadolu, İran ve Balkanlara kadar geniş alanlarla ilişkilendirilir.

Kaynak, MÖ 1200’lerde Kimmerlerin, MÖ 800’lerde İskitlerin, MÖ 400’lerde Sarmatların ve MÖ 220’lerde Hun Türklerinin Türkistan’da konargöçer olarak yaşadığını belirtir.

Bu bağlamda demir işleme, dört tekerlekli araba yapma, keçeden çadır kullanma ve koyun yününden kumaş üretme gibi unsurlar, hayat tarzının maddi kültürünü oluşturur.

Konargöçer düzen, toplumsal ilişkileri de biçimlendirir.

Hayvancılığa dayalı iktisadi hayat, küçükbaş hayvanlardan elde edilen ürünlerin farklı alanlarda kullanılmasına yol açar; keçe çadır örtüsünden eyer ve döşemeye kadar birçok yerde işlev kazanır.

Yer değiştirme, dayanışmayı, yardımlaşmayı ve birlikte hareket etmeyi güçlendirir.

Kaynakta Oğuz Kağan anlatısı üzerinden verilen okları tek tek kırma, birlikte bağlandığında kıramama örneği de bu birlik fikrini destekler.

Bu anlatı, devlet ve toplum için birlik düşüncesinin yalnız siyasi bir slogan olmadığını, konargöçer hayatın pratik ihtiyacından doğduğunu düşündürür.

Bu konuya yerleşik devletlerin ölçütleriyle bakıldığında bazı kurumlar eksik gibi görünebilir; oysa kaynak, bozkır toplumunun kendi şartlarına uygun bir düzen kurduğunu gösterir.

Yazılı kaynak azlığı, Çin kayıtlarının önemini artırırken, konargöçer hayatın maddi izleri devletin nasıl işlediğini anlamaya yardım eder.

Keçeden çadır, dört tekerlekli araba, demirden silah ve yaylak-kışlak düzeni birlikte düşünüldüğünde, üretim, savunma ve göç arasında sürekli bir bağ vardır.

Bu bağ, Hunlarda devletin niçin hızlı hareket eden orduyla, ordunun niçin boy düzeniyle, boy düzeninin de niçin dayanışma ve töreyle birlikte anlatıldığını açıklar.