Dağılma Dönemi (XIX. Yüzyıl) Konu Anlatımı

XIX. yüzyıl Osmanlı tarihinin ana meselesi, imparatorluğun artık yalnız savaş meydanlarında değil, diplomasi masasında, azınlık ilişkilerinde, Boğazlar rejiminde ve Avrupa güç dengesi içinde varlığını korumaya çalışmasıdır.

Bu yüzyılın en etkili dış baskısı Rusya’dan gelir.

Rusya’nın I. Petro’dan itibaren şekillenen sıcak denizlere inme hedefi, Karadeniz ve Boğazlar üzerinden Akdeniz’e ulaşma arzusuyla birleşir.

Buna Panislavizm politikası, yani Balkanlardaki Slav toplulukları Rus nüfuzu altında toplama fikri eklenir.

Panortodoks yaklaşım da Osmanlı tebaası içindeki Ortodoks unsurları koruma iddiasıyla Rusya’ya sürekli müdahale gerekçesi verir.

Dolayısıyla XIX. yüzyıldaki Osmanlı-Rus rekabeti tek tek savaşlardan ibaret değildir; Balkanlar, İstanbul, Boğazlar ve Ortodoks tebaanın statüsü üzerinde yürüyen çok katmanlı bir mücadeledir.

Kırım Savaşı bu mücadelenin önemli dönemeçlerinden biridir.

Rusya, Osmanlı üzerinde baskı kurmaya çalışırken, İngiltere ve Fransa Rusya’nın Akdeniz’e sarkmasını kendi çıkarları için tehlikeli görür.

Bu nedenle Osmanlı Devleti, Kırım Savaşı’nda Avrupa devletlerinin desteğini alır.

Savaş sırasında Florence Nightingale’in yaralı askerlerin bakımındaki rolü, dönemin yalnız diplomatik değil, askerî sağlık ve kamuoyu boyutu olduğunu da gösterir.

Paris Barış Antlaşması sonrasında Osmanlı Devleti Avrupa devletler hukukunun parçası sayılır; fakat bu durum devletin iç sorunlarını ortadan kaldırmaz.

Paris kararlarında etkili olmak isteyen Osmanlı yönetimi Islahat Fermanı’nı ilan eder.

Ferman, gayrimüslimlere yeni haklar tanıyarak Avrupa’ya “tebaa eşitliği” görüntüsü vermeyi amaçlar.

Ancak bağımsızlık fikrinin güçlendiği bir ortamda hak genişletmek, ayrılıkçı hareketleri her zaman durdurmaz; çünkü mesele yalnız hak eksikliği değil, artık siyasi bağımsızlık talebine dönüşen milliyetçi bir yöndür.

Dağılma Dönemi’nde reform ile dış baskı çoğu zaman iç içe geçer.

Tanzimat ve Islahat düzenlemeleri, devleti çağın gereklerine uyarlama çabasıdır; fakat Avrupa devletleri bu düzenlemeleri aynı zamanda Osmanlı’nın iç işlerine karışma aracı hâline getirir.

Azınlık hakları, yerel özerklik talepleri ve diplomatik koruma iddiaları imparatorluğun egemenlik alanını daraltır.

Rusya, Osmanlı içindeki Slav ve Ortodoks unsurları kendi politikasıyla ilişkilendirirken; İngiltere ve Fransa, Rusya’nın fazla güçlenmesini engelleme hedefiyle Osmanlı’nın toprak bütünlüğünü dönem dönem destekler.

Bu destek kalıcı bir dostluktan çok güç dengesi hesabıdır.

Böylece Osmanlı, büyük devletler arasında denge kurmaya çalışır; fakat her denge yeni tavizler ve yeni müdahale alanları doğurur.

Bu yüzyılın savaşlarında yerel direniş örnekleri de önemlidir.

Kars ve Erzurum çevresinde ortaya çıkan savunma ruhu, yalnız düzenli ordunun değil, halkın da mücadeleye katıldığı bir tablo üretir.

Gazi Ahmet Muhtar Paşa, Nene Hatun ve doğu şehirlerinin direnci, savaşın toplum hafızasında güçlü iz bırakmasını sağlar.

Aynı şekilde Plevne savunması, Osmanlı’nın askerî bakımdan bütünüyle çökmüş olmadığını, uygun komuta ve savunma şartlarında uzun süre dayanabildiğini gösterir.

Fakat bu direnişler genel diplomatik sonucu değiştirmeye yetmez; büyük devletlerin kurduğu masa, cephedeki kahramanlığı çoğu zaman siyasi kayba dönüştürür.

1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı, bu yüzyılın en sarsıcı kırılmalarındandır.

Doğu cephesinde Kars, Ardahan, Batum hattı ve Erzurum çevresi; batıda ise Balkanlar savaşın ağırlığını taşır.

Plevne savunması, Osmanlı direncinin sembolü hâline gelir; Gazi Osman Paşa’nın direnişi, askerin savaşma gücünün bütünüyle tükenmediğini gösterir.

Buna rağmen savaşın genel sonucu ağırdır ve Rus ordusu İstanbul yakınlarına kadar ilerler.

Ayastefanos Antlaşması, Rusya’nın Balkanlarda ve Doğu Anadolu’da çok geniş bir nüfuz kurmasını öngörür.

Özellikle büyük Bulgaristan tasarısı, Rusya’nın Akdeniz’e inme imkânını artırdığı için Avrupa devletlerini rahatsız eder.

Bu nedenle Ayastefanos yürürlüğe girmeden Berlin Kongresi ile yeniden düzenlenir.

Berlin Antlaşması, Osmanlı açısından yalnız Ayastefanos’un hafifletilmesi değildir; aynı zamanda imparatorluğun parçalanma sürecinin uluslararası bir masa etrafında yönetildiğini gösterir.

Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız olur.

Bosna Osmanlı’ya bağlı görünmekle birlikte yönetimi Avusturya’ya bırakılır.

Kars, Ardahan ve Batum Rusya’ya geçer; bu üç bölge Elviye-i Selase adıyla anılır.