Gerileme Dönemi (XVIII. Yüzyıl) Konu Anlatımı

XVIII. yüzyıl Osmanlı tarihinin ana ekseni, devletin artık Avrupa’yı yalnızca mücadele ettiği bir rakip olarak değil, askerî ve teknik bakımdan öğrenilmesi gereken bir güç alanı olarak görmeye başlamasıdır.

XVII. yüzyıldaki ıslahatlar daha çok iç düzeni yeniden sıkılaştırmaya, otoriteyi baskı ve yasaklarla toplamaya yönelmişti.

XVIII. yüzyılda ise Pasarofça Antlaşması ile başlayan yeni hava, batının üstünlüğünün daha açık biçimde kabul edilmesi anlamına gelir.

Bu kabul yalnızca savaş meydanında yenilmekten ibaret değildir; sosyal hayat, kültür, eğitim, hukuk ve özellikle askerî teknoloji alanlarında Avrupa’nın gerisinde kalındığının fark edilmesidir.

Lale Devri bu yüzden hem barış ve eğlence dönemi görüntüsüyle hem de Avrupa’ya elçi gönderme, matbaa, tercüme ve yeni tekniklere merak duyma çizgisiyle gerileme çağının zihniyet eşiğidir.

Dönemin dünya şartları da Osmanlı’nın işini zorlaştırır.

Avrupa devletleri artık feodal parçalanmışlık dönemindeki gibi dağınık değildir; sömürge rekabeti, deniz aşırı ticaret ve mali güç devletlerin hareket alanını genişletir.

Yedi Yıl Savaşları, İngiltere ile Fransa arasındaki sömürge rekabetini derinleştirir; İngiltere geniş sömürge üstünlüğü kazanırken Fransa’da mali bunalım büyür.

Amerika’daki on üç koloninin ayaklanması ve bağımsızlığa giden süreç, İngiltere’nin koloni vergileriyle bağlantılıdır.

Fransa’da ise ekonomik sıkıntı ve toplumsal gerilim Fransız İhtilali’ne uzanan zemini besler.

Osmanlı açısından bu olayların önemi, Avrupa’daki güç dengesinin giderek dünya ölçeğinde kurulmasıdır.

Artık Akdeniz, Karadeniz, Mısır, Balkanlar ve Boğazlar yalnız bölgesel meseleler değil, büyük devletlerin çıkar alanlarıdır.

Pasarofça’dan sonra başlayan Lale Devri, savaşsız bir aralık gibi görünür.

Fakat bu rahatlama aynı zamanda devlet elitinin Batı’yı izlemeye başladığı bir dönemdir.

Saray çevresindeki eğlence kültürü, ağır vergiler ve toplumsal hoşnutsuzluk Patrona Halil İsyanı ile III.

Ahmet’in tahttan indirilmesine yol açar.

Ardından I. Mahmut döneminde askerî alanda daha somut adımlar görülür.

Humbaracı Ahmet Paşa’nın katkısıyla humbara ocağında teknik subay yetiştirilmesi, batıdan gelen uzmanların askerî eğitimde kullanılmasının erken örneklerindendir.

Belgrad Antlaşması, Osmanlı’nın Avusturya ve Rusya karşısında kazandığı önemli bir diplomatik başarı olarak öne çıkar; Fransa’nın arabuluculuğu ise Osmanlı-Fransız ilişkilerinin bu yüzyıldaki yakınlığını gösterir.

Ancak aynı Fransa’ya 1740’ta kapitülasyonların sürekli hâle getirilmesi, ekonomik ve diplomatik ayrıcalıkların artık geçici lütuf olmaktan çıkıp kalıcı bir sorun alanına dönüşmesine zemin hazırlar.

XVIII. yüzyılda Rusya’nın güçlenmesi de gerileme tablosunun merkezindedir.

I. Petro’dan itibaren Rus siyasetinin hedefi Karadeniz’e, Boğazlara ve daha sıcak denizlere ulaşmaktır.

Bu hedef, Osmanlı’nın kuzey sınırını sıradan bir cephe olmaktan çıkarır; Kırım, Karadeniz limanları ve Balkanlardaki Slav toplulukları artık Rus politikasının doğal ilgi alanı hâline gelir.

Osmanlı açısından mesele yalnız bir savaş kazanmak ya da kaybetmek değildir.

Rusya’nın konsolosluk, himaye, dinî koruma ve ticaret imtiyazı gibi araçlarla Osmanlı iç düzenini takip edebilmesi, askerî yenilginin diplomatik müdahaleye dönüşmesi demektir.

Bu yüzden XVIII. yüzyılın ikinci yarısı, Rusya’nın Osmanlı aleyhine sistemli bir güç hâline geldiği dönemdir.

XVIII. yüzyılın en ağır kırılması Küçük Kaynarca Antlaşması’dır.

Osmanlı Devleti bu antlaşma ile Kırım’ın bağımsızlığını kabul ederek Müslüman halkın yaşadığı önemli bir bölge üzerindeki siyasi hâkimiyetini kaybeder.

Kırım’ın bağımsızlığı görünüşte Osmanlı’dan ayrılma anlamı taşır; fakat pratikte Rusya’nın Karadeniz ve Kırım hattında nüfuz kurmasına kapı açar.

Rusya’nın Osmanlı ülkesinde konsolosluk açabilmesi, yalnız diplomatik temsil hakkı değildir; Balkanlardaki Slav ve Ortodoks toplulukları yakından izleme, şikâyetleri uluslararası meseleye çevirme ve iç işlerine müdahale zemini oluşturma imkânıdır.

Osmanlı’nın Rusya’ya savaş tazminatı ödemesi de tarihî bir ilktir ve mali bakımdan yenilginin ağırlığını gösterir.

Antlaşma, Rusya’nın sıcak denizlere inme idealini, Karadeniz’den Boğazlara ve oradan Akdeniz’e uzanan daha somut bir programa dönüştürür.

Gerileme Dönemi bu nedenle yalnız toprak kaybı listesi değildir.