Kurtuluş Savaşı Cepheleri (Muharebeler Dönemi) Konu Anlatımı

Kurtuluş Savaşı cepheleri, yalnızca farklı bölgelerde yapılan muharebelerin sıralanması değildir; Millî Mücadele’nin askerî, siyasi ve toplumsal yönlerinin birbirine bağlandığı dönemi anlatır.

Kaynakta konu Doğu, Güney ve Batı cepheleri üzerinden ilerler.

Bu sıralama, sınav açısından önemlidir; çünkü her cephenin düşmanı, mücadele yöntemi ve sonucu farklıdır.

Doğu Cephesinde Ermenistan’la savaş ve Gümrü Antlaşması öne çıkarken, Güney Cephesinde Fransız işgali karşısında şehir halkının direnişi belirleyicidir.

Batı Cephesi ise Yunan ordusuna karşı düzenli ordunun kurulması, savunma savaşları, geri çekilme, topyekûn hazırlık ve kesin taarruz aşamalarını içerir.

Bu nedenle başlık, “hangi cephede ne oldu” ezberinden çok “hangi gelişme hangi sonucu doğurdu” mantığıyla çalışılmalıdır.

Doğu Cephesinin arka planında I. Dünya Savaşı sonrası Kafkasya’daki güç boşluğu ve Mondros Ateşkes Antlaşması’ndan sonra Türk birliklerinin bölgeden çekilmesi vardır.

İngilizlerin bölgeyi işgal ederek Ermenileri silahlandırması, Ermeni güçlerinin Erzurum ve Van çevresinde köy ve kasabalara saldırması, Doğu Anadolu Müdâfaa-i Hukuk Cemiyetinin kurulmasına zemin hazırlamıştır.

BMM ile Ermenistan arasındaki çatışmanın askerî lideri Kazım Karabekir Paşa’dır.

Türk ordusu 29 Eylül 1920’de Sarıkamış’ı, 30 Ekim 1920’de Kars’ı geri almış, Gümrü’ye yaklaşınca Ermeniler barış istemiştir.

3 Aralık 1920 tarihli Gümrü Antlaşması, BMM’nin ilk askerî zaferinin siyasi belgeye dönüşmesidir.

Antlaşmayla Kars ve çevresinin Türkiye’ye bırakılması, Sevr’in Ermenistan tarafından yok hükmünde kabul edilmesi ve Doğu Anadolu’da Ermeni devleti kurma düşüncesinin sona ermesi özellikle akılda tutulmalıdır.

Bu sonuç, doğudaki birliklerin bir kısmının silah ve mühimmatla Batı Cephesine aktarılmasını ve Rusya’dan gelecek yardımların kolaylaşmasını da sağlamıştır.

Güney Cephesi, düzenli ordudan çok şehir savunmaları ve yerel direniş kimliğiyle ayrılır.

Sykes-Picot Antlaşması sonrasındaki paylaşım düzeninde İngiltere Musul, İskenderun, Adana, Antep ve Maraş yönünde ilerlemiş; daha sonra Adana, Maraş, Antep ve Urfa’yı Fransa’ya bırakmıştır.

Fransızların Dörtyol ve Mersin’e çıkması, bölgede Fransız-Ermeni iş birliğiyle baskı ve zulümlerin artması, halk direnişini doğurmuştur.

İlk silahlı direniş 19 Aralık 1918’de Hatay’ın Dörtyol ilçesinde başlamış, Sivas Kongresi’nden sonra Kuvay-ı Millîye daha etkili hale gelmiştir.

Adana’da Ermeni idaresi kurma girişimleri ve yağmalamalar, Maraş’ta Türk bayrağının indirilmesi ve halka yönelik saldırılar, Antep’te açlık, hastalık ve cephane sıkıntısına rağmen süren savunma, Urfa’da Ali Saip Bey ve Nuri Bey komutasındaki teşkilatlanma bu cephenin karakterini gösterir.

Sütçü İmam, Şahin Bey ve Tayyar Rahmiye gibi isimler yerel direnişin sembolleridir.

Sakarya Zaferi’nden sonra 20 Ekim 1921’de imzalanan Ankara Antlaşması ile Güney Cephesi kapanmış, Fransa TBMM’yi tanıyan ilk İtilaf Devleti olmuştur.

Batı Cephesi, Millî Mücadele’nin kaderini belirleyen ana cephedir.

Mondros’tan sonra işgaller karşısında savunma görevi önce halkın kurduğu Kuvay-ı Millîye birliklerine düşmüştür.

Bu birlikler Yunan ilerleyişini yavaşlatmış, işgallerin iç kesimlere yayılmasını engellemiş ve millî bilincin güçlenmesine katkı sağlamıştır.

Fakat merkezî komutaya bağlı olmamaları, bazı grupların halktan zorla para ve erzak toplaması, emir-komuta sorunları ve Gediz Taarruzu’ndaki başarısızlık düzenli orduya geçişi zorunlu kılmıştır.

9 Kasım 1920’de Batı Cephesi ikiye ayrılmış; batı kuvvetleri İsmet Paşa’ya, güney kuvvetleri Refet Paşa’ya bırakılmıştır.

Bu düzenleme, yalnız askerî bir komuta değişikliği değil, BMM’nin otoritesini cepheye taşıma hamlesidir.

Düzenli ordu kurulmadan Yunan ordusuna karşı kalıcı savunma yapılamayacağı, özellikle Batı Cephesi olaylarında açıkça görülür.

I. İnönü Muharebesi, düzenli ordunun ilk ciddi sınavıdır.

Ethem Bey’in düzenli orduya katılmayı reddederek isyan etmesi, Yunan ordusuna fırsat vermiş; Yunanlar 6 Ocak 1921’de Eskişehir’den Ankara’ya doğru harekete geçmiştir.

İsmet Paşa komutasındaki düzenli ordu birlikleri, 10 Ocak’ta Yunanları geri çekilmek zorunda bırakmıştır.

Bu zafer BMM’nin otoritesini ve düzenli orduya güveni artırmış, İsmet Bey’in generalliğe yükselmesini sağlamıştır.

Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nun ve İstiklâl Marşı’nın kabulü, Londra Konferansı’na davet, Afganistan ile Dostluk Antlaşması ve Sovyet Rusya ile Moskova Antlaşması bu dönemin siyasi yankılarıdır.

II.

İnönü Muharebesinde Yunanların amacı Eskişehir ve Kütahya üzerinden demir yollarını ele geçirip Ankara’ya ulaşmak ve TBMM’ye Sevr’i kabul ettirmekti.

Türk ordusunun İnönü’de ikinci kez direnmesi, TBMM’nin saygınlığını artırmış; Fransızların anlaşma zemini aramasına, İtalyanların Güney Anadolu’dan çekilme kararı almasına ve İngilizlerin bazı Türk esirleri serbest bırakmasına etki etmiştir.

Kütahya-Eskişehir Muharebeleri, Millî Mücadele’nin en kritik kırılmalarından biridir.

II.

İnönü’den sonra Aslıhanlar ve Dumlupınar çevresindeki Türk taarruzunun başarısız olması, Yunan tarafını yeni ve daha geniş bir saldırıya yöneltmiştir.

10 Temmuz 1921’de başlayan Yunan saldırısı sonucunda Afyon, Kütahya, Eskişehir ve Bilecik ele geçirilmiştir.

Mustafa Kemal’in talimatıyla Türk ordusu 25 Temmuz’da Sakarya Irmağı’nın doğusuna çekilmiştir.

Bu geri çekilme toprak kaybı ve moral sarsıntısı doğursa da asıl amaç orduyu toparlamak, düşmanı hareket üssünden uzaklaştırmak ve daha elverişli şartlarda savunma yapmaktır.

5 Ağustos 1921’de Başkomutanlık Yasası ile Meclis yetkilerini üç ay süreyle Mustafa Kemal’e devretmiş, 7-8 Ağustos’ta Tekâlif-i Millîye Emirleri yayımlanmıştır.

Her ilçede komisyon kurulması, halktan giyecek, taşıma aracı, silah, cephane ve teknik malzeme istenmesi, ordunun ihtiyaçlarının millet eliyle karşılandığını gösterir.

Sakarya Meydan Muharebesi, savunmadan yeniden üstünlük kurmaya geçişin adıdır.

Yunan ordusu Sakarya Irmağı’nın batısına yerleşmiş, 23 Ağustos 1921’de saldırıya geçerek Haymana’daki Mangal Dağı’nı ele geçirmiştir.

Yaklaşık yüz kilometrelik alanda süren savaşta Türk savunması yer yer zorlansa da Mustafa Kemal’in bütün vatanı savunma alanı olarak gören emriyle hat anlayışı geniş bir satıh savunmasına dönüşmüştür.

Türk ordusu 10 Eylül’de taarruza geçmiş, Yunan ordusu Sakarya’nın batısına çekilmiştir.

22 gün ve gece süren savaş Ankara’nın işgalini engellemiş, Yunan taarruz gücünü kırmış ve Türk ordusunun uzun süren geri çekiliş dönemini bitirmiştir.

Savaşın “Subaylar Savaşı” diye anılması ağır subay kayıplarına işaret eder.

Sakarya’dan sonra Mustafa Kemal’e Gazi unvanı ve Mareşal rütbesi verilmiş, Kars ve Ankara antlaşmalarıyla dış politikada önemli sonuçlar alınmıştır.

Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi, Batı Cephesindeki kesin sonuç aşamasıdır.

Sakarya’dan sonra İtilaf Devletlerinin Sevr’i esas alan barış önerileri kabul edilmemiş, Yunan ordusu savunma hattı kurarken Türk ordusu hazırlık yapmıştır.