Partiler ve Partileşme Dönemi (İç Politika) Konu Anlatımı

Partiler ve partileşme dönemi, Türkiye'de çok partili hayata geçişin yalnızca yeni bir partinin kurulmasıyla açıklanamayacağını gösteren bir iç politika sürecidir.

II.

Dünya Savaşı'nın sonuna gelinirken halk yoksullaşmış, savaş yıllarının koruyucu ve sıkı yönetim anlayışı toplumsal memnuniyetsizliği artırmış, dünyada demokrasi ve hürriyet söylemi güç kazanmıştı.

Bu ortamda CHP içindeki bazı milletvekilleri, ekonomik ve siyasal eleştirilerini daha açık biçimde ifade etmeye başladı.

Dönemin hareket noktalarından biri Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu görüşmeleri oldu.

Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu tasarısı, tarım düzeni ve büyük toprak sahipliği etrafında tartışma yaratırken parti içi muhalefetin de görünürleşmesini sağladı.

Adnan Menderes'in önderliğinde Refik Koraltan, Emin Sazak gibi siyasetçilerin bulunduğu grup tasarıya muhalif oldu.

Tartışma yalnızca toprak dağıtımıyla sınırlı kalmadı; muhalifler CHP'nin 1945'e kadar yürüttüğü uygulamaları da eleştirdi ve partinin daha demokratik bir yönetim sergilemesi gerektiğini vurguladı.

Menderes'in tasarının Nazi Almanyası'ndan etkilenilerek hazırlandığını söylemesi, muhalefetin sertliğini ve siyasal iddiasını ortaya koydu.

Kanun tasarısı 14 Mayıs 1945'te Mecliste görüşülmeye başlandığında Tarım Bakanı Raşit Hatipoğlu düzenlemeyi Cumhuriyet rejiminin köye yönelen hareketinin bir aşaması olarak değerlendirdi.

Muhalif milletvekilleri ise tasarının ülke gerçeklerine uygun olmadığını savundu.

CHP içindeki bu küçük farklılıkların büyümesi, özellikle on yedinci maddenin görüşülmesi sırasında İsmet İnönü'nün Meclise müdahalesiyle hızlandı.

Böylece toprak reformu tartışması, parti içi gruplaşmanın ve yeni siyasi yapılanmanın kadrolarını belirleyen bir dönemeç hâline geldi.

Muhalif milletvekillerinin güçlenmesinde savaş sonrası halkın tek parti yönetimine duyduğu tepki de etkili oldu.

Kaynak, II.

Dünya Savaşı sonucunda yoksullaşan halkın İnönü'ye ve tek parti yönetimine karşı muhalefet yapanlarla beraber hareket etme eğiliminde olduğunu belirtir.

Bazı aydınlar da dünyadaki demokrasi rüzgârlarını izliyor ve Türkiye'de CHP dışında partilerin bulunması gerektiğine inanıyordu.

Bu nedenle Menderes, Koraltan ve benzeri siyasetçilerin demokratik rejimlerin karakteristik özelliklerinden söz etmeleri, sadece parti içi bir itiraz değil, dönemin genel siyasal havasıyla uyumlu bir çıkıştı.

1945 bütçe görüşmelerinden sonra muhalefet, varlığını iktidara ve Millî Şef'e daha açık biçimde hissettirdi.

Güven oylamasına giden hükûmete karşı Adnan Menderes, Celal Bayar, Refik Koraltan, Fuat Köprülü, Emin Sazak, Hikmet Bayur ve Recep Peker gibi milletvekilleri güvensizlik oyu kullandı.

Bu olay, CHP içindeki muhalefetin yalnızca sözlü eleştiri düzeyinde kalmadığını gösterir.

Çok partili döneme geçişte daha önce Atatürk döneminde denenip kalıcılaşmayan girişimlerin ardından, bu kez Meclis içindeki kadro ve savaş sonrası koşullar yeni bir siyasi hareketin doğmasına imkân verdi.

Dörtlü Takrir, bu sürecin programatik ifadesi oldu.

Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan, ülke ve parti içi liberalleşme isteklerini CHP Meclis Grubu Başkanlığına sundukları önergeyle dile getirdi.

Takrir, genel olarak daha fazla demokrasi ve hürriyet talebini içeriyordu.

Metinde millî hâkimiyetin sonucu olan Meclis denetiminin Anayasa'nın yalnız biçimine değil ruhuna uygun işlemesi, yurttaşların siyasi hak ve hürriyetlerini geniş biçimde kullanabilmesi ve demokratik ruhun siyasi hayata yansıması isteniyordu.

Önerge çoğunluk oyuyla reddedildi.

Dörtlü Takrir'in reddedilmesi muhaliflerin CHP içinde kalıcı bir dönüşüm sağlayamayacağını gösterdi.

Fuat Köprülü ve Adnan Menderes 21 Eylül'de partiden ihraç edildi.

Celal Bayar 28 Eylül'de İzmir milletvekilliğinden istifa etti.

CHP yönetimi 27 Kasım 1945'te Refik Koraltan'ı da partiden çıkardı.

Bu gelişme üzerine Bayar 3 Aralık 1945'te CHP'den ayrıldı.

Kronoloji, Demokrat Parti'nin bir anda ortaya çıkmadığını; parti içi muhalefetin, disiplin işlemlerinin ve ayrılmaların birbirini takip ettiği bir kopuş süreciyle doğduğunu gösterir.

Tek partili sistemin hukuken sona ermesi, 18 Temmuz 1945'te Millî Kalkınma Partisinin kurulmasıyla gerçekleşti.

Ancak bu parti kamuoyunda geniş destek bulamadı.

Bu ayrım önemlidir: Çok partili hayata geçişin ilk partisi Millî Kalkınma Partisi iken, iktidar alternatifi olarak kitle desteği kazanan ana muhalefet odağı Demokrat Parti oldu.

İsmet İnönü'nün 1 Kasım 1945'te Meclis açış konuşmasında Türk siyasal sisteminin demokratik niteliğini vurgulaması ve muhalefetin ayrı bir parti şeklinde örgütlenmesine yönelik demeç vermesi, yeni partileşme alanını siyasal olarak da açtı.

Celal Bayar, CHP'den ayrıldıktan sonra yaptığı basın toplantısında Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan ile Demokrat Parti adında yeni bir parti kuracaklarını açıkladı.

Bayar, bu partide öncelikle demokratikleşmeyi sağlama, tek dereceli seçim sistemini getirme, Anayasa'ya aykırı yasaları ayıklama, hayat pahalılığıyla mücadele etme hedeflerinden söz etti.

Demokrat Parti 7 Ocak 1946'da resmen kuruldu.

Bayar genel başkan oldu; Menderes, Köprülü ve Koraltan kurucu ve yönetici kadroda yer aldı.

Böylece CHP içindeki muhalefet, bağımsız bir parti kimliğine dönüştü.

Demokrat Parti'nin kurulması, iktidar partisinin de bazı düzenlemelere gitmesine yol açtı.

İktidar, seçimlerin artık aracı seçmenler üzerinden değil doğrudan seçmen oyuyla yapılacağı sisteme geçilmesini kabul etti.

Gazete kapatma yetkisi hükûmetten alınarak mahkemelere verildi.

Üniversitelere özerklik tanındı.

Köylü ve işçilerin desteğini kazanmak amacıyla Toprak Mahsulleri Vergisi kaldırıldı.

Bu gelişmeler, partileşme döneminde muhalefetin sadece seçim rekabeti yaratmadığını; iktidarın hukuk, basın, üniversite ve vergi alanlarında bazı yumuşamalara gitmesine de sebep olduğunu gösterir.

1946 seçimleri, çok partili siyasal hayat bakımından önemli ama tartışmalı bir aşamadır.

24 Temmuz 1946 öncesinde seçmenler milletvekillerini doğrudan belirlemiyor, önce ikinci seçmenleri seçen iki kademeli usul işletiliyordu.

Bu sistemde seçme hakkına sahip vatandaşlar önce ikinci seçmenleri seçiyor, ikinci seçmenler de ikinci turda sandık başında oy kullanıyordu.

1946 seçimleriyle tek dereceli sisteme geçildi ve seçmenlerin tamamı tek seferde oy kullandı.

VIII.

Dönem TBMM, tek dereceli seçimlerle oluşması ve seçimle gelen bir muhalefet partisinin ilk kez Mecliste yer alması bakımından ilklerin yaşandığı bir Meclis oldu.

Buna karşılık 1946 seçimlerinin demokratik niteliğini sınırlayan ciddi sorunlar vardı.

Seçimde yargı denetimi yoktu; oylar açıkta veriliyor, sayım gizli yapılıyordu.

Çoğunluk sistemi uygulanıyordu.

Bu nedenle seçim, çok partili hayatın başlamasında önemli bir basamak olsa da seçim güvenliği ve temsilde adalet bakımından eleştirildi.

1946 seçimlerinde CHP ve DP Meclise girdi; 1946-1950 arasında iki parti arasında gerginlikler yaşandı, fakat TBMM çok partili hayatın gerektirdiği yasal değişiklikleri yapmaya devam etti.

Çoğunluk sistemi, dönemin seçim sonuçlarını anlamak için gereklidir.

Bir seçim çevresinde birden çok milletvekili seçiliyor, partiler o çevrede çıkarılacak milletvekili sayısı kadar aday gösteriyor ve en fazla oy alan parti o çevredeki milletvekillerinin tümünü kazanıyordu.

Bu sistem 1946, 1950, 1954 ve 1957 seçimlerinde uygulandı.

Temsil oranı ile oy oranı arasında büyük farkların doğabilmesi bu sistemden kaynaklandı.

1950 seçimlerinde DP'nin yüzde 55,2 oyla 416 milletvekili ve yüzde 85,4 temsil oranı elde etmesi, çoğunluk sisteminin etkisini açık biçimde gösterir.

1948'de Seçim Kanunu'nda yapılan değişiklikler seçim güvenliği tartışmalarını azaltmaya yöneldi.

Seçim kurullarının yapısı değiştirilerek katılım genişletildi; siyasi parti temsilcilerinin seçim kurullarında yer alması kabul edildi.

Belediye başkanı ve meclis üyelerinin seçim komisyonlarında görev almaması, komisyon üyelerinin yalnız seçmenler arasından seçilmesi, partiler ve bağımsız aday temsilcilerinin seçim işlemlerini izleyebilmesi sağlandı.

Oyların kapalı oy verme yerinde verilmesiyle gizli oy ilkesi güvence altına alındı.

Seçime katılan siyasi parti temsilcilerine sandığın açılıp oyların sayılması sırasında hazır bulunma yetkisi verildi.

Demokrat Parti bu değişiklikleri yeterli bulmadı; çünkü ısrarla istediği yargı güvencesi düzenlemede yoktu ve eski kanundaki bazı sakıncalı hükümler devam ediyordu.

16 Şubat 1950'de Milletvekilleri Seçim Kanunu tamamen yenilendi.

Yeni kanun, demokratik koşullarda ve yargı denetiminde serbest seçim yapılmasına olanak sağlayan ilk milletvekili seçim kanunu oldu.