I. TBMM Dönemi Konu Anlatımı

I. TBMM Dönemi, Millî Mücadele’nin yalnız askerî safhası değil, aynı zamanda egemenlik merkezinin fiilen değiştiği dönemdir.

İstanbul’un resmen işgal edilmesi ve Mebusan Meclisinin 11 Nisan 1920’de hukuken sona ermesi, Ankara’da yeni bir meclis toplanmasını zorunlu hâle getirdi.

Mustafa Kemal’in 19 Mart 1920 genelgesi bu boşluğu doldurmak için olağanüstü yetkilere sahip bir meclis fikrini ortaya koydu.

Her sancaktan seçilecek üyelerle son Mebusan Meclisinden gelebilen mebusların birlikte yer alması, yeni kurumun hem yerel seçimlere hem de mevcut temsil birikimine dayanmasını sağladı.

Bu yüzden 23 Nisan 1920’de açılan Büyük Millet Meclisi, sadece yeni bir toplantı yeri değil, işgal şartlarında millet adına karar verecek merkez olarak anlaşılmalıdır.

Meclisin 24 Nisan 1920 kararları dönemin niteliğini en açık biçimde gösterir.

Hükûmet kurmanın zorunlu sayılması, Millî Mücadele’nin dağınık heyetlerle yürütülemeyeceğini anlatır.

Geçici bir hükûmet başkanı veya padişah vekili tanınmaması ise Ankara’nın yetkiyi İstanbul adına kullanmadığını gösterir.

Meclisin temsil ettiği millî iradenin vatanın kaderine hâkim kabul edilmesi ve BMM’nin üstünde bir kuvvet bulunmadığının belirtilmesi, egemenliğin dayanağını değiştiren temel kararlardır.

Padişah ve halifenin durumu, baskı ve zorluktan kurtulduktan sonra Meclisin düzenleyeceği yasal ilkeler içinde ele alınacaktı.

Bu ifade, saltanat kurumunu o anda merkeze koymak yerine kurtuluş mücadelesinin karar yetkisini Meclise bağladı.

Bu dönemin yönetim biçimini anlamak için güçler birliği ve meclis hükümeti kavramları birlikte düşünülmelidir.

BMM yasama ve yürütme yetkilerini kendinde toplamış, hükûmet işleri Meclis içinden seçilecek vekiller kuruluna bırakılmış, Meclis başkanı aynı zamanda bu kurulun başkanı sayılmıştır.

Olağanüstü savaş ortamında bu model, uzun bürokratik ayrımlar yerine aynı temsil organı içinde hızlı karar almayı hedefliyordu.

Meclisin kurucu ve ihtilalci sayılması da buradan gelir; çünkü mevcut Osmanlı düzeninin izin verdiği sınırlar içinde kalmamış, millî birliği, bağımsızlığı ve Misak-ı Millî’yi gerçekleştirmeyi amaçlayan yeni bir siyasi zemin oluşturmuştur.

Azınlık temsilcilerinin bulunmaması ve ulus devletin temellerinin atılması, Meclisin millî karakterini güçlendiren başka bir özelliktir.

BMM açılır açılmaz yalnız dış düşmanla değil, içerideki ayaklanmalarla da karşılaştı.

İtilaf Devletleri işgallerini sürdürürken İstanbul Hükûmeti, azınlıklar ve Millî Mücadele karşıtları farklı bölgelerde isyanları destekledi.

Şeyhülislam fetvaları, İstanbul Hükûmetinin tutumu ve İtilaf Devletlerinin desteği ayaklanmaların yayılmasında etkili oldu.

Meclis bu ortamda bir yandan cephelerde işgalci güçlere karşı koyarken bir yandan kendi otoritesini halka anlatmak zorundaydı.

Hâkimiyet-i Millîye gazetesinin yayımlanması ve Anadolu Ajansının kurulması bu nedenle önemlidir; askeri tedbirlerin yanında bilgi akışını yönetmek, Millî Mücadele’nin meşruiyetini korumanın parçasıydı.

Ankara Müftüsü Rıfat Börekçi’nin karşı fetvası da dinî meşruiyet alanında İstanbul’un etkisini kırmaya yöneldi.

Ayaklanmalara karşı alınan hukuki ve idari tedbirler, Meclisin olağanüstü niteliğini somutlaştırdı.

Hıyanet-i Vataniye Kanunu, İstanbul ile resmî haberleşmenin kesilmesi, İstanbul Hükûmetinin hükümlerinin geçersiz sayılması ve İstiklal Mahkemelerinin kurulması aynı çizginin parçalarıdır.

1920’de çıkarılan Firariler Hakkında Kanun ile Hıyanet-i Vataniye Kanunu mevcut mahkemelerle istenen hızda uygulanamayınca İstiklal Mahkemeleri devreye sokuldu.

Başlangıçta asker kaçaklarını önlemek, düzenli ordunun kuruluşunu ve devamlılığını sağlamak amaçlandı; zamanla isyan, bozgunculuk ve casusluk gibi konular da yetki alanına girdi.

Üyelerinin Meclis tarafından seçilmesi, seyyar çalışmaları, kararlarının kesin olması ve sadece BMM’ye karşı sorumlu bulunmaları bu mahkemeleri sıradan yargı organlarından ayırdı.

Düzenli orduya geçiş, I. TBMM’nin savaş yönetimindeki en belirleyici kararlarından biridir.

Mondros sonrasında yurdu savunma görevi büyük ölçüde halka düşmüş, Kuvay-ı Millîye birlikleri Yunan ilerleyişini yavaşlatmış, işgallerin iç bölgelere yayılmasını zorlaştırmış ve millî bilinci güçlendirmişti.

Buna rağmen bu birliklerin merkezî komutaya bağlı olmaması, bazı grupların halktan zorla para ve erzak toplaması, yerel çatışmalara yol açması ve İstanbul Hükûmetine propaganda fırsatı vermesi ciddi sorun yarattı.

Gediz Taarruzu’ndan sonuç alınamaması, Batı Cephesi’nde köklü düzenlemeyi hızlandırdı.

9 Kasım 1920’de Batı Cephesi’nin Batı ve Güney olarak ayrılması, İsmet Paşa ile Refet Paşa’nın görevlendirilmesi ve büyük süvari gücü oluşturma hedefi, mücadelenin milis savunmasından merkezî ordu düzenine geçtiğini gösterir.

I. İnönü Muharebesi, düzenli ordunun ve BMM Hükûmetinin sınandığı ilk büyük eşiktir.

Ethem Bey’in düzenli orduya katılmayarak isyan etmesi, Yunan ordusunun Ankara’ya doğru ilerleme girişimiyle birleşince Meclis aynı anda iç ve dış baskıyla karşı karşıya kaldı.

İsmet Paşa komutasındaki düzenli birliklerin 6-10 Ocak 1921’de Yunan ordusunu geri çekilmek zorunda bırakması, askerî başarının ötesinde siyasi sonuçlar doğurdu.

Halkın düzenli orduya güveni arttı, BMM Hükûmetinin otoritesi güçlendi, İsmet Bey’in terfi etmesi sembolik bir değer kazandı.

İstiklâl Marşı’nın kabulü, Teşkilât-ı Esasiye Kanunu, Afganistan ve Moskova antlaşmaları ile Londra Konferansı’na davet edilme süreci bu zaferin yarattığı güven ortamında değerlendirilmelidir.

20 Ocak 1921 tarihli Teşkilât-ı Esasiye Kanunu, I. TBMM’nin siyasal tercihlerini hukuk metnine dönüştürdü.

Egemenliğin kayıtsız ve şartsız millete ait olduğu, yönetimin halkın kaderini bizzat ve fiilen idare etmesi esasına dayandığı açıkça belirtildi.

Yasama ve yürütme yetkilerinin milletin tek ve gerçek temsilcisi olan Büyük Millet Meclisinde toplanması, 24 Nisan kararlarının anayasal ifadesi gibidir.

Türkiye Devleti’nin BMM tarafından idare olunması ve hükûmetin Büyük Millet Meclisi Hükûmeti adını taşıması, yeni devlet fikrini güçlendirdi.

Savaş, barış ve antlaşma gibi temel yetkilerin Meclise ait sayılması da kurtuluş mücadelesinin yalnız komutanlarca değil, temsil organı eliyle yürütüldüğünü gösterdi.

Dış ilişkilerdeki gelişmeler, Meclisin gerçek temsilci olma iddiasını somutlaştırır.

Londra Konferansı’nda İtilaf Devletleri hem İstanbul Hükûmetini hem de TBMM temsilcilerini çağırarak Sevr’i küçük değişikliklerle kabul ettirmeyi amaçladı.

TBMM, olumlu sonuç beklemese de Türk milletinin haklı davasını, Misak-ı Millî’yi ve gerçek temsilcinin kendisi olduğunu duyurmak için konferansa katıldı.

Tevfik Paşa’nın sözü TBMM temsilcisine bırakması, temsil meselesinde Ankara lehine güçlü bir görüntü oluşturdu.