Cemiyetler ve Kongreler Dönemi Konu Anlatımı

Cemiyetler ve Kongreler Dönemi, Millî Mücadele’nin yalnız silahlı çatışma olarak değil, örgütlenme ve meşruiyet kurma süreci olarak anlaşılmasını sağlar.

Mondros Ateşkes Antlaşması’ndan sonra İtilaf Devletleri stratejik noktaları işgal ederken Osmanlı Devleti’nin merkezî otoritesi zayıflamış, İstanbul Hükümeti çoğu yerde işgallere karşı etkili bir direnç gösterememiştir.

Bu boşlukta farklı kurtuluş yolları ortaya çıkmıştır.

Bazı çevreler devletin ancak büyük bir gücün himayesiyle, bazıları saltanat ve hilafete bağlılıkla, bazı azınlık örgütleri ise Osmanlı topraklarından ayrılmaya dönük faaliyetlerle kendi geleceklerini kurmaya çalışmıştır.

Türk halkının kurduğu millî cemiyetler bu dağınık ve tehlikeli ortamda, önce yaşadıkları bölgeyi savunma ihtiyacından doğmuştur.

İzmir’in 15 Mayıs 1919’da Yunanistan tarafından işgali bu dönemin psikolojik eşiğidir.

Paris Barış Konferansı’nda Yunanistan’ın İzmir’i işgal etmesine karar verilmesi, Megali İdea hedefiyle birleşince Batı Anadolu doğrudan tehdit altına girmiştir.

İzmir’de işgal ihtimaline karşı Redd-i İlhak Cemiyeti kurulmuş, ancak İstanbul Hükümeti halk direnişini önlemeye çalışan bir tutum almıştır.

Yunan askerlerinin İzmir’e çıkışı sırasında gazeteci Hasan Tahsin’in ilk direnişi, Türk kışlasının ateşe tutulması, halka ve askerlere yönelik baskılar, işgalin sıradan bir güvenlik tedbiri değil ilhak amacı taşıyan ağır bir saldırı olduğunu göstermiştir.

Bu olayın İstanbul ve Anadolu’da mitinglerle protesto edilmesi, toplumsal tepkinin hızla örgütlü direnişe dönüşmesini sağlamıştır.

Kuvay-ı Milliye bu tepkinin sahadaki karşılığıdır.

Merkezî ordu düzeninden farklı olarak terhis edilmiş askerler, din adamları, bürokratlar, efeler, yerel eşraf ve halktan gönüllülerden oluşan bu birlikler, düzenli bir komuta yapısına bağlı olmadan işgallere direnmiştir.

Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri de aynı zamanda halkı bilinçlendiren, hak iddialarını savunan ve yerel kongreler yoluyla karar alan sivil örgütlenmelerdi.

Bu yapıların önemi, devlet merkezinin pasif kaldığı yerde toplumun kendi varlığını savunma iradesini göstermesidir.

Fakat bu güçlerin yerel kalması, her bölgenin yalnız kendi tehdidine odaklanması ve ortak bir merkezden yönetilmemesi, mücadelenin başarıya ulaşması için aşılması gereken temel sorundu.

Dönemin cemiyetleri üç ayrı yönelişi görünür kılar.

Millî varlığa düşman cemiyetler, kurtuluşu İngiliz ya da Amerikan himayesinde, padişah ve halifenin emirlerine bağlılıkta veya Osmanlı Devleti’nin eski dinî-siyasi düzenini güçlendirmekte aramıştır.

Kürt Teali, İngiliz Muhipleri, Wilson Prensipleri, Teali-i İslam, Hürriyet ve İtilaf ile Sulh ve Selamet-i Osmaniye gibi oluşumlar bu çizgide değerlendirilir.

Azınlık cemiyetleri ise Rum, Ermeni ve Yahudi topluluklarının ayrılıkçı ya da bölgesel çıkarlarına göre örgütlenmiştir; Pontus Rum, Mavri Mira, Etniki Eterya, Hınçak, Taşnaksutyun, Alyans İsrailit ve Makabi adları bu başlıkta öne çıkar.

Millî cemiyetler ise Trakya’dan İzmir’e, Çukurova’dan Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu’ya kadar Türk vatanının parçalanmasını engellemeye çalışmıştır.

Millî cemiyetlerin ortak yönü, işgal ve azınlık iddialarına karşı bölgesel hak savunması yapmalarıdır.

Trakya-Paşaeli Cemiyeti Batı Trakya’nın Yunanistan’a bırakılmasını engellemeye çalışırken, İzmir Müdafaa-i Hukuk ve Redd-i İlhak çevresi İzmir’in Türklüğünü savunmuştur.

Kilikyalılar Cemiyeti Çukurova’nın Ermenilere verilmesine karşı çıkmış, Trabzon Muhafaza-i Hukuk ve Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk örgütleri Rum ve Ermeni devletleri kurulması ihtimaline direnmiştir.

Milli Kongre Cemiyeti Türk milletinin haklılığını basın yayın yoluyla duyurmaya, Karakol Cemiyeti Anadolu’ya insan, silah, teçhizat ve haberleşme desteği sağlamaya çalışmıştır.

Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti ise kadınların nakdî ve ayni yardımlarla mücadeleye katıldığını gösterir.

Mustafa Kemal’in 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkışı, yerel savunma çizgisini millî programa bağlayan aşamayı başlatmıştır.

Havza Genelgesi, işgallerin haksızlığını duyurmak için mitingler yapılmasını, İtilaf temsilcilerine ve İstanbul’a telgraflar gönderilmesini istemiş; fakat gösterilerde taşkınlıktan ve Hristiyan halka saldırıdan kaçınılmasını özellikle vurgulamıştır.

Bu ayrıntı önemlidir, çünkü Millî Mücadele’nin başından itibaren yalnız öfkeye değil, haklılığı dünyaya anlatma ve düzenli kamuoyu oluşturma düşüncesine dayandığını gösterir.

Amasya Genelgesi ise bu çizgiyi daha kesin bir siyasi programa çevirmiştir: vatanın bütünlüğü ve milletin bağımsızlığı tehlikededir, İstanbul Hükümeti sorumluluğunu yerine getirememektedir, milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.

Amasya Genelgesi’nin kritik değeri, mücadeleye gerekçe, amaç ve yöntem kazandırmasıdır.

Gerekçe işgal ve merkezî hükümetin yetersizliğidir; amaç bağımsızlığın kurtarılmasıdır; yöntem ise millî bir heyet ve Sivas’ta toplanacak kongre aracılığıyla milletin temsil edilmesidir.

Ayrıca askerî ve millî örgütlerin dağıtılmaması istenmiş, temsilcilerin güvenilir kişiler arasından seçilmesi öngörülmüştür.

Bu kararlar, Millî Mücadele’yi dar bir askerî hareket olmaktan çıkarıp millet iradesine dayanan siyasi bir harekete dönüştürmüştür.

Mustafa Kemal’in Erzurum öncesinde resmî görevinden ayrılarak sine-i millete dönmesi de bu anlayışla uyumludur; mücadele artık padişah iradesinden değil, milletin kendi varlığını koruma hakkından meşruiyet alacaktır.

Erzurum Kongresi, Doğu Anadolu ve Trabzon çevresindeki Rum ve Ermeni devletleri kurulması ihtimaline karşı bölgesel amaçla toplanmıştır; buna rağmen aldığı kararlar bütün yurdu ilgilendiren millî nitelik taşır.

Millî sınırlar içinde vatanın bölünmezliği, yabancı işgal ve müdahaleye karşı milletin topyekun direnmesi, İstanbul Hükümeti görevini yapamazsa geçici bir hükümet kurulması, Kuvay-ı Milliye’nin etkin ve millî iradenin hakim kılınması bu kongrenin ana çizgisidir.

Manda ve himayenin ilk kez açıkça reddedilmesi de bağımsızlık fikrinin başka bir devletin korumasına bağlanamayacağını göstermiştir.

Böylece Erzurum, yerel tehdide karşı toplanmış olsa da yeni bir siyasi otorite fikrini ve millî egemenlik yönünü belirginleştirmiştir.

Sivas Kongresi, Erzurum’da oluşan çizgiyi bütün ülkeye yaymıştır.

Manda ve himaye burada uzun tartışmalardan sonra kesin biçimde reddedilmiş, ülkedeki millî cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirilmiştir.

Bu birleşme, cemiyetler dönemindeki en önemli dağınıklığı ortadan kaldırır: artık her bölge yalnız kendi yöresini savunan ayrı bir örgüt gibi değil, aynı vatan fikrinin parçası olarak hareket edecektir.

Heyet-i Temsiliye’nin bütün vatanı temsil ettiğinin kabul edilmesi de millî hareketin merkezî siyasi organını güçlendirmiştir.

Damat Ferit Paşa Hükümeti’nin istifaya zorlanması, Heyet-i Temsiliye’nin ilk siyasi başarısı sayılır ve Anadolu hareketinin İstanbul karşısında etkili bir güç hâline geldiğini gösterir.