Osmanlı Devleti Kuruluş ve Yükselme Dönemleri Konu Anlatımı

Osmanlı Devleti’nin kuruluşunu anlamak için onu yalnızca hanedan adlarıyla değil, uç bölgesinin imkânlarıyla birlikte düşünmek gerekir.

Osmanlı Beyliği, Bizans sınırında yer aldığı için hem askerî hareket alanı bulmuş hem de farklı unsurları kendi çevresinde toplayabilecek esnek bir siyasi ortam yakalamıştır.

Gaza anlayışı, Türkmen savaşçı zümreleri, ahiler ve yerel ilişkiler bu çevrede etkili olmuş; fakat kalıcılığı sağlayan asıl unsur, fetihlerin kurumlaşmayla desteklenmesidir.

Osman Bey döneminde beylik siyasi çekirdeğini oluştururken, Orhan Bey döneminde Bursa’nın alınması yeni bir merkez yaratmış, İznik ve İzmit yönündeki ilerleme Bizans üzerindeki baskıyı artırmıştır.

Bu dönemde yaya-müsellem birlikleri, divan teşkilatı ve ilk medrese gibi adımlar, Osmanlı’nın sadece savaşan bir beylik değil, idari düzen kuran bir devlet hâline geldiğini gösterir.

I. Murat dönemi, Rumeli’de kalıcılığın ve merkezîleşmenin güçlendiği aşamadır.

Edirne’nin alınmasıyla Balkan ilerleyişi yeni bir merkez kazanmış, Sırpsındığı ve I. Kosova gibi savaşlar Osmanlı’nın bölgedeki ağırlığını artırmıştır.

Tımar sistemi, fethedilen toprakların askerî ve mali düzen içinde işletilmesini sağlar; devşirme ve kapıkulu sistemi ise merkezî ordunun temellerini güçlendirir.

Bu sayede Osmanlı, yalnızca uç akınlarına dayanan gevşek bir yapı olmaktan çıkarak düzenli gelir, düzenli asker ve düzenli yönetim kurabilen bir devlete dönüşür.

Yıldırım Bayezid döneminde Anadolu Türk siyasi birliğini sağlama çabası hızlanmış, beylikler üzerinde baskı kurulmuş ve İstanbul kuşatmalarıyla Bizans’a karşı iddia büyümüştür.

Ancak Ankara Savaşı bu yükselişi kesintiye uğratmış, Timur karşısındaki yenilgi Fetret Devri’ni başlatmıştır.

Fetret Devri, hanedan üyeleri arasındaki mücadelenin devleti ne kadar zorlayabileceğini gösterir; Çelebi Mehmet’in birliği yeniden sağlaması bu yüzden ikinci kurucu gibi anılmasına yol açar.

II.

Murat döneminde hem Balkanlar hem Anadolu yeniden dengeye alınmış, Varna ve II.

Kosova zaferleri Osmanlı’nın Balkanlardaki kalıcılığını pekiştirmiştir.

Kuruluş evresinin genel mantığı, her askerî başarının bir idari sonuç üretmesidir.

Bir şehir alındığında oraya kadı, subaşı, tımar düzeni ve vergi sistemiyle yerleşmek; yalnızca savaş kazanmakla yetinmeyip kalıcı düzen kurmak Osmanlı’yı diğer beylikler arasında ayrıştıran çizgidir.

Yükselme döneminin asıl eşiği Fatih Sultan Mehmet’tir.

İstanbul’un fethi, Anadolu ve Rumeli toprak bütünlüğünü sağlayan, Bizans’ın şehzadeleri kışkırtma ve Osmanlı siyasetini baskılama imkânını ortadan kaldıran, aynı zamanda Osmanlı’ya imparatorluk başkenti kazandıran büyük bir dönüşümdür.

Fetihle birlikte Karadeniz ve Boğazlar üzerinde hâkimiyet hedefi güçlenmiş, patrikhane politikası ve farklı toplulukların idaresi Osmanlı’nın çok dinli, çok unsurlu imparatorluk düzenini belirginleştirmiştir.

Fatih’in kanunnameleri, merkezî yönetim, kul sistemi, divan ve saray düzeni bakımından devletin kurumsal çerçevesini kuvvetlendirir.

Akkoyunlu Uzun Hasan karşısındaki Otlukbeli başarısı doğu siyasetinde, Trabzon’un alınması Karadeniz çevresinde, Kırım’ın Osmanlı nüfuzuna girmesi ise kuzey ticaret yolları ve Karadeniz hâkimiyeti bakımından bu genişleme çizgisini tamamlar.

II.

Bayezid dönemi daha çok denge ve iç düzen arayışıyla öne çıkar; Cem Sultan meselesi dış siyaseti etkileyen uzun süreli bir sorun hâline gelir.

Bu dönemde Osmanlı, bir yandan batıda ve denizlerde varlığını sürdürürken, diğer yandan iç istikrarı korumaya çalışır.

Yavuz Sultan Selim ise yönü doğuya çevirerek Safeviler ve Memlükler karşısında Osmanlı gücünü genişletir.

Çaldıran, Mercidabık ve Ridaniye süreçleriyle Doğu Anadolu, Suriye, Filistin, Mısır ve Hicaz üzerindeki Osmanlı etkisi artar; halifelik ve kutsal emanetler etrafındaki meşruiyet dili de bu dönemde güçlenir.

Kanuni Sultan Süleyman dönemi, klasik Osmanlı düzeninin en geniş ve görünür aşamasıdır.

Belgrad’ın alınması, Mohaç Zaferi, Viyana kuşatması, Irakeyn ve Akdeniz siyaseti, Osmanlı’nın Avrupa, İran ve denizler arasında çok cepheli bir güç olarak hareket ettiğini gösterir.

Bu dönemde hukuk düzeni, maliye, tımar, donanma ve diplomasi birlikte işler.

Barbaros Hayreddin Paşa’nın kaptanıderyalığı ve Preveze çevresinde güçlenen deniz üstünlüğü, Osmanlı’nın yalnızca kara imparatorluğu olmadığını gösterir.