XX. Yüzyılda Osmanlı Devleti Konu Anlatımı

XX.

Yüzyılda Osmanlı Devleti konusu, imparatorluğun son dönemini yalnız ardı ardına gelen savaşlar olarak değil, siyasi çözülme, fikir arayışı, ekonomik bağımlılık ve dünya savaşının baskısı içinde anlamayı gerektirir.

Kaynak, bu dönemde Osmanlı Devleti’nin siyasi, sosyal ve ekonomik durumunu; I. Dünya Savaşı sürecindeki askeri ve sosyal şartlarını; savaşın Osmanlı ve Batılı devletler açısından sonuçlarını birlikte ele alır.

Bu nedenle konuya başlarken temel soru şudur: Osmanlı Devleti dağılmayı önlemek için hangi yolları denedi, bu yollar neden kalıcı sonuç veremedi ve savaşlar bu çözülmeyi nasıl hızlandırdı?

Dağılmayı önleme amacıyla ortaya çıkan fikir akımları aynı probleme farklı cevaplar verir.

Osmanlıcılık, Osmanlı topraklarında yaşayan milletleri dil, din ve ırk ayrımı gözetmeden hak ve ödevler bakımından eşitlemeyi ve bir Osmanlı milleti oluşturmayı hedefler.

İslamcılık, Müslümanların coğrafya, kültür ve milliyet farkı gözetilmeksizin halife etrafında bütünleşmesi gerektiğini savunur.

Türkçülük, kurtuluşun Türk milliyetçiliğiyle ve Osmanlı topraklarında yaşayan Türklerde milli bilincin uyandırılmasıyla sağlanacağını düşünür.

Batıcılık ise Batı medeniyetindeki modern gelişmelerin her alanda izlenmesi gerektiğini vurgular.

Ortak amaç devleti yaşatmaktır; ayrıldıkları nokta, bu amaca hangi kimlik ve kurum üzerinden ulaşılacağıdır.

II.

Meşrutiyet bu arayışların siyasi alandaki en önemli dönemeçlerinden biridir.

Jön Türkler olarak anılan aydınların muhalefeti, Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti çatısı altında devam etti.

İttihatçılar, ıslahat yapılmazsa elde kalan Balkan topraklarının da kaybedileceğini düşünüyordu.

1908’de İngiltere ve Rusya arasında gerçekleşen Reval Görüşmeleri, Rumeli’de Osmanlı varlığının sona ereceği ve devletin paylaşılacağı kaygısını artırdı.

İttihat ve Terakki Cemiyeti baskısını yükseltti; Enver, Niyazi ve Eyüp Sabri Beylerin komuta ettiği birlikler Makedonya’da isyan etti.

Bunun üzerine II.

Abdülhamit, 1908’de Meşrutiyet’i yeniden ilan ederek Kanun-ı Esasi’yi tekrar yürürlüğe koymak zorunda kaldı.

II.

Meşrutiyet’in ilanı, Osmanlı siyasi hayatında çoğulcu bir alan açtı.

İttihat ve Terakki dışında Hürriyet ve İtilaf Fırkası, Osmanlı Ahrar Fırkası ve İttihad-ı Muhammedi Fırkası gibi siyasi fırkalar kuruldu; böylece Osmanlı tarihinde ilk defa çok partili hayata geçildi.

Ancak aynı dönemde Bulgaristan’ın bağımsızlığını ilan etmesi, Bosna-Hersek’in Avusturya tarafından işgal edilmesi ve Girit’in Yunanistan’a bağlanması rejime karşı muhalefeti güçlendirdi.

13 Nisan 1909’daki 31 Mart Vakası, yönetimi değiştirmeye yönelik ilk isyan olarak ortaya çıktı.

İsyan, Mahmut Şevket Paşa komutasında ve kurmay başkanlığını Mustafa Kemal’in yaptığı Hareket Ordusu tarafından bastırıldı.

Ardından II.

Abdülhamit tahttan indirildi, Mehmet Reşat tahta çıkarıldı ve 1909 düzenlemeleriyle Meclisin konumu güçlendirildi.

Trablusgarp Savaşı, Osmanlı Devleti’nin askeri ve diplomatik zayıflığını açık biçimde gösterdi.

Siyasi birliğini geç tamamlayan İtalya, sömürge elde etmek amacıyla 1911’de Osmanlı toprağı Trablusgarp’a saldırdı.

İtalya donanmasının Akdeniz’deki gücü, Çanakkale Boğazı’nı ablukaya alması ve Mısır’ın İngiliz işgali altında bulunması nedeniyle Osmanlı Devleti bölgeye denizden veya karadan düzenli asker gönderemedi.

Bu yüzden Mustafa Kemal, Enver Bey ve Fethi Bey gibi gönüllü subaylar bölgede halkı teşkilatlandırdı.

Mustafa Kemal’in Derne ve Tobruk’ta, Enver Bey’in Bingazi’de başarı kazanması İtalya’yı zorladı; fakat Balkan Savaşı başlayınca Osmanlı barış istemek zorunda kaldı.

Uşi Antlaşması’yla Trablusgarp İtalya’ya bırakıldı, Rodos ve On İki Ada geçici olarak İtalya’da kaldı ve Osmanlı’nın Kuzey Afrika’daki varlığı sona erdi.

Balkan Savaşları, Osmanlı Devleti için yalnız toprak kaybı değil, büyük bir toplumsal sarsıntı anlamına geldi.

Kaynakta Balkanlardan göç eden insanların yaşadığı acıları anlatan metin, savaşın sosyal sonuçlarını hissettirir.

Rumeli’den kopuş, yalnız sınır çizgisinin değişmesi değil, ailelerin yurtlarını terk etmesi, güvenlik kaygısı yaşaması ve muhacirlik deneyimiyle karşılaşmasıdır.

Bu süreç, Osmanlı Devleti’nin Balkanlardaki egemenliğinin zayıfladığını ve milliyetçilik hareketlerinin imparatorluk yapısını parçaladığını gösterir.

Aynı zamanda Mustafa Kemal’in Sofya ataşemiliterliği gibi görevleri, Balkan coğrafyasındaki gözlemlerinin ilerideki düşünce dünyasına katkı sağlaması bakımından önem taşır.

Ekonomik hayat da siyasi çözülmenin arka planını oluşturur.

Osmanlı Devleti 19. yüzyılın ikinci yarısında Batılı devletlerden yüksek faizle borç aldı; bu borçlar ekonomiyi canlandıracak yatırımlara yeterince dönüşmeden tüketildi.

Alacaklı ülkeler tahsilat yapamayınca 1881’de Düyun-ı Umumiye İdaresi kuruldu ve bazı gelir kaynakları yabancı alacaklıların denetimine geçti.

Osmanlı Bankası ve Düyun-ı Umumiye gibi kurumlar Avrupa sermayesinin ülke ekonomisindeki denetiminin simgesi hâline geldi.

İttihat ve Terakki iktidarı tarım ve sanayide kendine yeten bir ekonomi kurmak için milli şirketler ve bankalar oluşturmak istedi; 1913’te yerli sanayiye ayrıcalıklar verildi.

Fakat I. Dünya Savaşı başlayınca dış ticaret kesintiye uğradı ve daha önce ithal edilen mallar savaş boyunca yerli imkânlarla üretilmeye çalışıldı.

I. Dünya Savaşı’na giden süreçte Osmanlı Devleti, dünya güçlerinin rekabet alanı hâline geldi.

Savaş başladığında Türk-Alman ittifakı kuruldu ve Osmanlı Devleti 1914’te savaşa katıldı.

Cepheler çok geniş bir coğrafyaya yayıldı.

Kafkas Cephesi’nde Ruslara karşı başlangıçta başarılar kazanılsa da ağır kış şartları, erzak, kıyafet ve teçhizat eksiklikleri büyük kayıplara yol açtı; Sarıkamış Harekâtı bu bakımdan ağır bir sonuç doğurdu.

Ruslar 1916’dan itibaren Doğu Anadolu’da ilerledi, fakat 1917’de Bolşevik İhtilali nedeniyle çekildi ve Brest-Litovsk Antlaşması’yla Kars, Ardahan ve Batum Osmanlı Devleti’ne geri verildi.

Kanal Cephesi, İngiltere’nin sömürgeleriyle bağlantısını kesme ve Mısır’ı geri alma amacıyla açıldı; ancak İngilizlerin Sina Yarımadası’nı alması üzerine Osmanlı kuvvetleri çekilmek zorunda kaldı.

Hicaz ve Yemen Cephesi’nde İngilizlerin Arapları isyana teşvik eden politikaları sonucu Şerif Hüseyin ve ona bağlı aşiretler Osmanlı Devleti’ne karşı ayaklandı.

Suriye-Filistin Cephesi’nde Osmanlı birlikleri Gazze’de başarılar kazansa da takviye edilen İngiliz kuvvetleri Kudüs ve Suriye’yi işgal etti; Mustafa Kemal’e bağlı 7. Ordu düşmanı Antakya-Halep hattında durdurdu.

Irak Cephesi’nde Kut’ül-Amare başarısı öne çıkarken, cephelerin tamamı Osmanlı’nın aynı anda çok yönlü baskı altında kaldığını gösterir.

Çanakkale Cephesi, savaşın Osmanlı açısından en önemli zaferlerinden biridir.

İtilaf Devletleri, Rusya’ya yardım ulaştırmak ve Balkanlar üzerinden yeni bir cephe açmak amacıyla Çanakkale Boğazı’na saldırdı.

18 Mart 1915’te boğazı geçmeye çalışan donanma Osmanlı kuvvetleri tarafından durduruldu.

Ardından İngiliz ve Fransız kuvvetleri Gelibolu’ya çıktı; Mustafa Kemal’in Anafartalar, Arıburnu ve Conkbayırı’ndaki mücadelesi savaşın seyrini değiştirdi.

Çanakkale Zaferi, İstanbul’un düşmesini önledi, Osmanlı Devleti’nin itibarını artırdı, savaşın uzamasına etki etti ve Mustafa Kemal’in Anafartalar Kahramanı olarak tanınmasını sağladı.

Savaş sırasında yapılan gizli antlaşmalar, Osmanlı topraklarının paylaşılmak istendiğini açıkça gösterir.

İstanbul Antlaşması, Boğazlar ve İstanbul’ın Rusya’ya bırakılmasını öngördü.

Londra Antlaşması, İtalya’ya On İki Ada, Trablusgarp ve Batı Anadolu’da paylar verdi.

Sykes-Picot Antlaşması, Doğu Anadolu ve Orta Doğu’da Rusya, Fransa ve İngiltere arasında nüfuz alanları belirledi.

Saint Jean de Maurienne Antlaşması ise İzmir çevresi, Konya’nın önemli bir bölümü, Menteşe ve Antalya’yı İtalya’ya bırakan düzenlemeler içerdi.

Mondros Ateşkes Antlaşması’nın imzalanmasıyla Osmanlı Devleti cephelerden çekilmek zorunda kaldı ve antlaşmanın uygulanması işgallerin kapısını açtı.