Duraklama Dönemi (XVII. Yüzyıl) Konu Anlatımı

XVII. yüzyıl Osmanlı tarihini anlamanın ilk şartı, duraklamayı yalnızca “fetihler durdu” cümlesine indirmemektir.

Bu dönem, devletin geniş topraklarını korumayı sürdürdüğü fakat yükselme çağındaki yönetim, ordu, eğitim ve maliye dengesini aynı güçle taşıyamadığı bir ara evredir.

Kanuni sonrasında fetih çizgisi bütünüyle kesilmez; Kıbrıs’ın alınması, Fas’ın Osmanlı nüfuzuna girmesi ve Girit’in uzun bir kuşatmanın ardından fethedilmesi, devletin hâlâ askerî kapasite üretebildiğini gösterir.

Buna rağmen önceki yüzyıllardaki hızlı yayılma düzeni artık aynı kolaylıkla işlemez.

Devlet çöl, dağ, deniz ve okyanus gibi doğal sınırlara dayanır; bu sınırların ötesine geçmek için gereken denizcilik gücü ve teknik atılım yeterince gelişmez.

Böylece klasik kara imparatorluğu refleksi, yeni yüzyılın daha pahalı ve daha karmaşık rekabet ortamında yavaşlamaya başlar.

İç yapıda en belirgin sorunlardan biri padişah yetiştirme düzeninin değişmesidir.

Sancağa çıkma uygulamasının kaldırılması ve şehzadelerin saray içinde kapalı bir hayata mahkûm edilmesi, hükümdar adaylarının taşra yönetimi, askerî sevk ve devlet adamı tanıma tecrübesini azaltır.

Kafes ya da şimşirlik diye anılan bu ortamda yetişen şehzadeler yalnızca deneyimsiz değil, aynı zamanda sürekli ölüm korkusuyla şekillenmiş bir ruh hâliyle tahta çıkar.

Küçük yaşta tahta geçen padişahlar döneminde valide sultanların ve saray çevresinin etkisi artar; güçlü ve liyakatli vezirler devleti toparlayabilirken, zayıf vezirler merkezî otoriteyi daha da kırılgan hâle getirir.

Bu nedenle XVII. yüzyılın siyasal düzeninde padişahın kişisel kudreti kadar çevresindeki yönetici kadronun niteliği de belirleyici olur.

Duraklamayı besleyen diğer damarlar maliye, eğitim ve askerî teşkilatta görülür.

Rüşvet ve iltimasın yayılması, tımar ve görev dağıtımında ehliyet yerine çıkar ilişkisini öne çıkarır.

Medreselerde pozitif bilimlerin zayıflaması ve beşik uleması anlayışı, ilmiye sınıfının nitelik üretme gücünü azaltır.

Kapıkulu ocaklarında disiplinin bozulması, evlenme ve esnaflaşma eğilimleri, yeniçerinin yalnızca savaşan bir askerî güç olmaktan çıkıp şehir siyasetinde baskı unsuru hâline gelmesine yol açar.

Merkezî otorite zayıfladığında İstanbul isyanları ve taşradaki karışıklıklar yalnızca güvenlik sorunu değil, devlet düzeninin meşruiyet sorunu hâline gelir.

Böyle bir ortamda ıslahat düşüncesi ortaya çıkar, fakat bu ıslahatlar çoğu zaman kişilere bağlı, baskı ve yasak merkezli, Avrupa’yı sistemli biçimde örnek almayan geçici tedbirler olarak kalır.

Askerî düzenin bozulması özellikle yeniçeri ocağı üzerinden görünür.

Kapıkulu askerinin asıl görevi merkezde padişahı ve düzeni korumakken, maaş, ulufe, ocak çıkarı ve şehir hayatına yerleşme gibi gerekçelerle siyasal baskı kurması devletin iç güvenlik mantığını tersine çevirir.

Genç Osman’ın Hotin seferinden sonra yeniçeri ocağını değiştirme düşüncesi, ocağın artık reformun hedefi hâline geldiğini gösterir.

Yeniçerinin hükümdar üzerindeki baskısı yalnız bir askerî disiplin meselesi değildir; hükümdar otoritesinin saray, ocak ve ulema çevresi arasında parçalanması anlamına gelir.

Bu tablo, duraklamanın neden sonuç ilişkisini de açıklar: otorite zayıfladıkça isyanlar artar, isyanlar arttıkça otorite daha da zayıflar.

XVII. yüzyıl ıslahatlarını değerlendirirken bu yüzden kalıcı kurum inşası ile anlık otorite toparlama arasındaki farkı görmek gerekir.

Devlet adamları bozulmayı fark eder; fakat çoğu çözüm, yeni bir eğitim sistemi veya çağın teknolojisini yakalayan düzenli bir dönüşüm yerine, eski düzeni sert tedbirlerle canlandırma arayışında kalır.

Sorunların yalnız askerî değil, mali, ilmî ve idarî olması ise tek alandaki müdahalelerin etkisini sınırlar.

Dış siyasette XVII. yüzyıl hâlâ çok cepheli bir mücadele dönemidir.

Avusturya ile Zitvatorok Antlaşması, Osmanlı padişahı ile Avusturya hükümdarı arasında diplomatik eşitlik fikrini güçlendirerek Orta Avrupa’daki eski üstünlüğün sarsıldığını gösterir.

Lehistan ile yapılan mücadelelerde batıda geniş sınırlara ulaşılırken, Hotin seferi yeniçeri düzeninin sorunlarını açığa çıkarır.

Venedik’e karşı Girit’in alınması büyük bir başarıdır, fakat kuşatmanın çok uzun sürmesi eski fetih hızının kaybolduğunu düşündürür.

Rusya ile Bahçesaray Antlaşması ilk Osmanlı-Rus antlaşması olarak yeni bir rakibin sahneye çıktığını haber verir.

Yüzyılın sonundaki II.