Bağımsız Denetim Standartları (BDS) ve İlgili Düzenlemeler Konu Anlatımı

Bağımsız Denetim Standardı 200, finansal tabloların BDS’lere uygun denetiminde denetçinin genel amaçlarını ve bütün denetim boyunca uyması gereken ana sorumlulukları belirleyen temel standarttır.

Bu standardın önemi, yalnız tek bir prosedür öğretmesinden değil, denetimin hangi güvence seviyesini hedeflediğini, denetçi görüşünün neye ilişkin olduğunu, yönetimin sorumluluğu ile denetçinin sorumluluğunun nasıl ayrıldığını ve diğer BDS’lerin nasıl kullanılacağını açıklamasından gelir.

Bu nedenle BDS 200, denetim konularının merkezinde yer alır; planlama, kanıt toplama, risk değerlendirme, raporlama ve etik davranış bu çerçevede anlam kazanır.

BDS 200’ün kapsamı finansal tabloların bağımsız denetimlerinin BDS’lere uygun yürütülmesi sırasında denetçiye düşen genel sorumluluklardır.

Standart, bağımsız denetçinin genel amaçlarını ortaya koyar ve bu amaçlara ulaşmak için tasarlanmış denetimin niteliğini ve kapsamını açıklar.

Ayrıca BDS’lerin kapsamı, uygulama alanı, yapısı ve denetçinin BDS’lere uyma yükümlülüğü düzenlenir.

Standart terminolojisinde denetçi sözcüğü bağımsız denetim görevini üstlenen kişiyi veya ekibi, denetim sözcüğü de bağımsız denetim çalışmasını karşılar.

Diğer tarihi finansal bilgilerin denetiminde BDS’ler uygulanacaksa, şartlara göre uyarlama yapılabilir; fakat menkul kıymet halka arzı gibi mevzuattan kaynaklanan farklı sorumluluklar denetçinin ayrıca dikkate alması gereken mesleki veya hukuki yükümlülüklerdir.

Finansal tabloların denetimindeki ana amaç, hedef kullanıcıların finansal tablolara duyduğu güven seviyesini artırmaktır.

Bu güven, denetçinin finansal tabloların tüm önemli yönleriyle geçerli finansal raporlama çerçevesine uygun hazırlanıp hazırlanmadığına ilişkin görüş vermesiyle sağlanır.

Genel amaçlı çerçevelerin çoğunda görüş, tabloların gerçeğe uygun biçimde sunulup sunulmadığı veya doğru ve gerçeğe uygun görünüm sağlayıp sağlamadığı hakkındadır.

Buradaki görüş, işletmenin gelecekteki başarısı, yönetimin işletmeyi verimli yürütüp yürütmediği veya her küçük yanlışlığın bulunup bulunmadığı konusunda sınırsız güvence değildir.

Görüş finansal tabloları bir bütün olarak ve önemlilik kavramı içinde ele alır.

BDS 200 yönetim sorumluluğunu denetçi sorumluluğundan açık biçimde ayırır.

Denetime tabi finansal tablolar, üst yönetimden sorumlu olanların gözetiminde işletme yönetimi tarafından hazırlanır.

BDS’ler yönetime veya üst yönetimden sorumlu olanlara doğrudan sorumluluk yüklemez; onların sorumluluklarını düzenleyen mevzuatı da ortadan kaldırmaz.

Ancak BDS’lere uygun denetim, yönetim ve uygun hallerde üst yönetimden sorumlu olanların belirli sorumlulukları üstlendikleri ön kabulüyle yürütülür.

Finansal tabloların denetlenmiş olması, yönetimin finansal tabloların hazırlanmasına, iç kontrolün kurulmasına ve denetçiye gerekli bilgi ve erişimi sağlamasına ilişkin sorumluluğunu kaldırmaz.

Denetçinin genel amaçları iki başlıkta toplanır.

Birincisi, bir bütün olarak finansal tabloların hata veya hile kaynaklı önemli yanlışlık içerip içermediğine ilişkin makul güvence elde etmek ve buna dayanarak finansal tabloların tüm önemli yönleriyle geçerli finansal raporlama çerçevesine uygun hazırlanıp hazırlanmadığına dair görüş bildirmektir.

İkincisi, bulgularına uygun şekilde finansal tablolar hakkında raporlama yapmak ve BDS’lerin zorunlu tuttuğu bildirimlerde bulunmaktır.

Eğer makul güvence elde edilemezse ve sınırlı olumlu görüş hedef kullanıcılara yapılacak bildirim için yetersiz kalırsa, BDS’ler denetçinin görüş bildirmekten kaçınmasını veya mevzuata göre mümkünse denetimden çekilmesini gerektirebilir.

Makul güvence, yüksek fakat mutlak olmayan güvence seviyesidir.

Denetçi, denetim riskini kabul edilebilir düşük seviyeye indirecek yeterli ve uygun denetim kanıtı elde ettiğinde makul güvence sağlamış olur.

Ancak denetimin yapısal kısıtlamaları vardır.

Denetçinin ulaştığı sonuçların ve görüşün dayandığı kanıtlar çoğu zaman kesin olmaktan çok ikna edicidir.

Bu yüzden makul güvence mutlak kesinlikle karıştırılmamalıdır.

Denetim riski ise finansal tablolar önemli yanlışlık içerdiği halde denetçinin duruma uygun olmayan görüş vermesi riskidir; önemli yanlışlık riski ile tespit edememe riskinin bir fonksiyonu olarak ele alınır.

Önemlilik kavramı, denetimin planlanması, yürütülmesi ve yanlışlıkların etkisinin değerlendirilmesinde kullanılır.

Yanlışlıkların tek başına veya topluca finansal tablo kullanıcılarının ekonomik kararlarını etkilemesi makul ölçüde bekleniyorsa bunlar önemli kabul edilir.

Önemliliğe ilişkin yargılar şartlara göre verilir; denetçinin kullanıcıların finansal bilgi ihtiyaçlarını algılayışı, yanlışlığın büyüklüğü, niteliği veya bunların birleşimi bu yargıyı etkiler.

Denetçi görüşü finansal tabloların bütünü üzerinedir; denetçi bütüne göre önemlilik taşımayan her yanlışlığı tespit etmekten sorumlu değildir.

Bu ayrım, denetimi yüzde yüz hata arama faaliyeti olarak gören yanlış anlayışı düzeltir.

BDS’lere uygun denetim mesleki şüphecilik ve mesleki muhakeme gerektirir.

Mesleki şüphecilik, sorgulayıcı bir yaklaşımla hareket etmeyi, hata veya hile kaynaklı yanlışlığa işaret eden durumlara dikkat etmeyi ve denetim kanıtlarını titiz biçimde değerlendirmeyi içeren tutumdur.

Mesleki muhakeme ise denetimin yürütülmesi sırasında mevcut şartlara uygun kararlar alınırken mevzuat, BDS’ler, muhasebe standartları ve etik standartlar çerçevesinde eğitim, bilgi ve deneyimin kullanılmasıdır.

Bu iki kavram birlikte çalışır: şüphecilik denetçiyi kanıtı yüzeysel kabul etmekten uzak tutar, muhakeme ise hangi prosedürün hangi şartta anlamlı olacağını belirler.

Denetçi yeterli ve uygun denetim kanıtı elde etmelidir.

Yeterlilik kanıtın miktarını, uygunluk ise kanıtın kalitesini ifade eder.

Kanıt miktarı önemli yanlışlık risklerine ilişkin değerlendirme ve kanıtın kalitesinden etkilenir.

Kanıtın kalitesi, görüşe dayanak oluşturan sonuçları destekleme açısından ihtiyaca uygunluk ve güvenilirlikle bağlantılıdır.

BDS 200, denetçinin işletme ve çevresini, geçerli finansal raporlama çerçevesini ve iç kontrol sistemini anlamasına; hata veya hile kaynaklı önemli yanlışlık risklerini belirleyip değerlendirmesine; risklere karşı uygun işleri tasarlayıp uygulayarak yeterli ve uygun kanıt elde etmesine ve bu kanıtlardan ulaşılan sonuçlara dayanarak görüş oluşturmasına vurgu yapar.

Etik hükümler, özellikle bağımsızlık, denetim kalitesinin ayrılmaz parçasıdır.

Standart, denetçinin finansal tabloların denetiminde bağımsızlıkla ilgili olanlar dahil etik hükümlere tabi olduğunu belirtir.

Etik Kurallar temel etik ilkeleri dürüstlük, tarafsızlık, mesleki yeterlik ve özen, sır saklama ve mesleğe uygun davranış olarak belirler.

Bağımsızlık hem esasta hem şekilde bağımsızlığı kapsar.

Denetçinin işletmeden bağımsız olması, görüşünü etkiden uzak oluşturabilmesini, dürüst davranmasını, tarafsız kalmasını ve mesleki şüpheciliğini sürdürebilmesini sağlar.

Bu nedenle etik sadece davranış kodu değil, denetçi görüşünün güvenilirliği için zorunlu zemindir.

BDS’lere uyum da BDS 200 içinde sistematik kurala bağlanır.

Denetçi denetimle ilgili tüm BDS’lere uyar; yürürlükte olan bir BDS’nin ele aldığı şartlar mevcutsa ilgili BDS uygulanır.