Denetimde Etik İlkeler ve Bağımsızlık Konu Anlatımı

Denetimde etik ilkeler ve bağımsızlık, denetçinin teknik bilgiye sahip olmasından daha geniş bir güven düzeni kurar.

İşletmeler, devlet kurumları ve diğer kuruluşlar denetçileri finansal ve kurumsal raporlama, güvence ve diğer mesleki faaliyetlere dâhil ederken denetçilik mesleğine duyulan güvene dayanır.

Bu güven; etik ilkelere ve mesleki standartlara bağlılık, iş yapma basireti, teknik uzmanlık ve mesleki muhakeme kullanımıyla desteklenir.

Denetçinin sunduğu rapor, tavsiye veya başka bir çıktı hedef kullanıcılar tarafından esas alınabildiği için etik davranış yalnızca meslek içi disiplin konusu değil, kamu yararıyla bağlantılı bir sorumluluktur.

Etik Kurallar, tüm denetçilerin uyması gereken beş temel ilkeyi belirler ve bu ilkelere uyumu engelleyen tehditleri ele almak için kavramsal bir çerçeve kurar.

Kurallardaki ana hükümler yükümlülük doğurur; uygulama hükümleri ise hükümlerin anlaşılması, belirli durumlara uygulanması ve doğru yorumlanması için rehberlik sağlar.

Denetçinin etik kurallara uyması, ana hükümlerin yalnız lafzını değil amaç ve niyetini dikkate almasını gerektirir.

Bazı olağan dışı durumlarda bir hükme uymanın kamu yararına hizmet etmeyebileceği düşünülürse ilgili düzenleyici kuruma danışılması önerilir; bu da etik yargının mekanik değil, muhakeme gerektiren bir alan olduğunu gösterir.

Dürüstlük ilkesi, denetçinin bütün mesleki ve iş ilişkilerinde dürüst, açık, doğru ve güvenilir olmasını gerektirir.

Dürüstlük, yalnızca yalan söylememek değildir; denetçi olumsuz kişisel veya kurumsal sonuçlarla karşılaşabilecek olsa da uygun davranabilmeli, ikilemler karşısında pozisyonunu koruyabilmeli ve şartlar gerektirdiğinde başkalarına karşı koyabilmelidir.

Denetçi önemli ölçüde yanlış veya yanıltıcı beyan içeren, dikkatsizce hazırlanmış veya gerekli bilgileri gizleyerek yanıltıcı hâle gelen rapor, beyanname, yazışma ve diğer bilgilerle bilerek ilişkilendirilmemelidir.

Böyle bir ilişki fark edilirse gerekli adımlar atılarak ilişki sonlandırılır.

Tarafsızlık ilkesi, mesleki muhakemenin önyargı, temayül, çıkar çatışması veya bireyler, kuruluşlar, teknoloji ve diğer etkenlerin uygunsuz etkisinden korunmasını gerektirir.

Teknoloji vurgusu önemlidir; denetçi, otomatik sistem çıktısına gereğinden fazla güvenerek insan muhakemesini askıya alamaz.

Bir durum veya ilişkinin denetçinin mesleki faaliyetle ilgili muhakemesini uygunsuz şekilde etkilemesi hâlinde denetçi o faaliyeti üstlenmez.

Tarafsızlık, denetçinin iç kanaatini değil, karar verme sürecini bozabilecek somut ilişki ve baskıları da kapsar.

Mesleki yeterlik ve özen ilkesi iki yönlüdür.

Denetçi güncel teknik ve mesleki standartlar ile mevzuata uygun hizmet sunabilmek için gerekli bilgi ve beceriyi elde eder ve korur; ayrıca geçerli standartlara uygun biçimde dikkatli, derinlemesine ve zamanında hareket eder.

Mesleki yeterliğin sürdürülmesi teknik, mesleki, iş hayatına ilişkin ve teknolojik gelişmeler hakkında sürekli farkındalık gerektirir.

Denetçi, maiyetinde çalışan kişilerin uygun hizmet içi eğitim alması ve gözetim altında bulunması için gerekli adımları atar.

Sunulan faaliyetin yapısal kısıtları varsa uygun hâllerde müşterileri veya faaliyetten yararlanan diğer tarafları bunlardan haberdar eder.

Sır saklama ilkesi, denetçinin mesleğin icrası sırasında edindiği bilgilerin gizliliğine riayet etmesini gerektirir.

Denetçi sosyal ortamlarda kasıtsız bilgi verme ihtimaline karşı dikkatli olur, denetim şirketi içindeki bilgilerin gizliliğini korur, potansiyel müşterilerden alınan bilgileri saklı tutar ve kendi kontrolündeki çalışanlar ile danıştığı kişilerin de bu yükümlülüğe uyması için uygun adımları atar.

Gizlilik; bilginin toplanması, kullanılması, aktarılması, depolanması, saklanması, yayılması ve mevzuata uygun imhası sırasında korunmasını içerir.

Denetçi gizli bilgileri kendi, şirketi veya üçüncü kişilerin çıkarına kullanamaz; ilişki sona erdikten sonra da bu bilgileri açıklayamaz veya kullanamaz.

Gizli bilginin açıklanabileceği veya kullanılabileceği durumlar sınırlıdır.

Yasal ya da mesleki bir görev veya hak bulunabilir; müşteri ya da izin verme yetkisine sahip kişi açıklamaya izin verebilir ve bu açıklama mevzuatça yasaklanmamış olabilir.

Mevzuatın zorunlu tuttuğu belge sunumu veya ihlallerin kamu yetkililerine bildirilmesi buna örnek oluşturur.

Kalite incelemesine uyum sağlama, yetkili mercilerin sorgulamasına cevap verme, yasal işlemlerde denetçinin mesleki çıkarlarını koruma veya teknik ve mesleki standartlara uygunluk sağlama da mesleki görev veya hak kapsamında değerlendirilebilir.

Açıklama kararı verilirken bilginin doğrulanabilirliği, eksikliği, iletim aracı ve bilgiyi alacak tarafların uygunluğu ayrıca değerlendirilir.

Mesleğe uygun davranış ilkesi, denetçinin mevzuata uymasını ve tüm mesleki faaliyetlerde denetim mesleğinin kamu yararına hareket etme sorumluluğuyla tutarlı davranmasını gerektirir.

Mesleğin itibarını zedeleyici tutum ve davranışlardan kaçınmak bu ilkenin parçasıdır.

Denetçi bir temel ilkeye uyması hâlinde başka bir temel ilkeyle çatışma ihtimali görürse denetim şirketindeki kişiler, üst yönetimden sorumlu olanlar, yetkili merci, düzenleyici otorite veya hukuk müşavirine danışmayı değerlendirebilir.

Ancak danışma, çatışmayı çözmek için mesleki muhakeme kullanma ve gerekiyorsa konuyla ilişkisini sonlandırma sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Kavramsal çerçeve, etik sorunları üç aşamalı bir düşünme düzenine bağlar: tehditleri belirlemek, tehditlerin kabul edilebilir düzeyde olup olmadığını değerlendirmek ve kabul edilebilir düzeyde olmayan tehditleri ele almak.

Denetçi bu süreçte mesleki muhakeme kullanır.

Gerekli bilgiye sahip makul üçüncü taraf testi, denetçinin vardığı sonucun tarafsız biçimde değerlendirildiğinde de uygun görülüp görülmeyeceğini sınar.

Denetçinin deneyiminin yeterli olup olmadığı, uzman desteğine ihtiyaç duyulup duyulmadığı, yerleşik kanaat veya önyargıların muhakemeyi etkileyip etkilemediği bu aşamada önem kazanır.

Tehditler beş sınıfa ayrılır.

Kişisel çıkar tehdidi, finansal veya finansal olmayan bir çıkarın denetçinin muhakemesini veya davranışını uygunsuz etkilemesi ihtimalidir.

Kendi kendini denetleme tehdidi, denetçinin kendisinin veya çalıştığı şirketteki başka bir kişinin önceki yargı ya da faaliyet sonucunu cari faaliyette dayanak olarak kullanması ve bunu uygun biçimde değerlendirememe riskidir.

Taraf tutma tehdidi, müşterinin pozisyonunu tarafsızlıktan taviz verecek ölçüde desteklemektir.

Yakınlık tehdidi, uzun süreli veya yakın ilişki nedeniyle müşterinin çıkarlarına fazla temayül göstermektir.

Yıldırma tehdidi ise mevcut veya hissedilen baskılar nedeniyle tarafsız davranmanın engellenmesidir.

Tehditlerin değerlendirilmesinde nitel ve nicel etkenler birlikte dikkate alınır.

Kurumsal yönetim düzenlemeleri, mesleki eğitim ve deneyim yükümlülükleri, etik olmayan davranışları gündeme getiren şikâyet sistemleri, etik ihlalleri bildirme görevi ve mesleki ya da düzenleyici disiplin prosedürleri tehdit düzeyini etkileyebilir.

Denetçi yeni bilgi veya durum değişikliği ortaya çıktığında tehditleri yeniden değerlendirir.

Örneğin mesleki hizmet kapsamının genişlemesi, müşterinin borsada işlem görmeye başlaması, birleşme, iki müşteri arasında anlaşmazlık çıkması veya denetçinin kişisel ilişkilerindeki değişiklik, daha önce yeterli görülen önlemi yetersiz hâle getirebilir.

Tehdit kabul edilebilir düzeyde değilse denetçi üç yoldan biriyle hareket eder: tehdidi doğuran çıkar veya ilişkiler dâhil durumu ortadan kaldırır, uygulanabilir önlemlerle tehdidi kabul edilebilir düzeye indirir ya da belirli mesleki faaliyeti reddeder veya sonlandırır.

Önlem, tehdidi etkin biçimde azaltan somut adımdır.

Örneğin ekibin dışından uygun bir gözden geçiren kişinin çalışmayı incelemesi kendi kendini denetleme tehdidini azaltabilir; gizli nitelikteki hususlar ele alınırken ekiplerin ayrılması kişisel çıkar tehdidini ele alabilir; farklı raporlama kanallarına sahip ayrı ekipler güvence müşterisine güvence dışı hizmet sunulmasında ortaya çıkabilecek tehditleri azaltabilir.

Belgelendirme, etik kararın sonradan izlenebilmesini sağlar.

Temel ilkeler arasında çatışma ihtimali olduğunda konunun içeriğinin, yapılan müzakerelerin, alınan kararların ve gerekçelerin belgelendirilmesi teşvik edilir.

Çıkar çatışmaları gibi bazı durumlarda denetçi değerlendirdiği şartları, uyguladığı önlemleri ve vardığı sonuçları ayrıca belgeleyebilir.

Bu kayıt mantığı, denetçinin yalnız doğru sonuca ulaştığını iddia etmesini değil, hangi bilgi ve muhakeme basamaklarıyla hareket ettiğini gösterebilmesini sağlar.

Belgelendirme, etik sorumluluğun yerini tutmaz; fakat sorumluluğun görünür ve denetlenebilir hâle gelmesine yardım eder.

Bağımsızlık, denetimde etik ilkelerden ayrı bir başlık gibi görünse de tarafsızlık ve dürüstlük ilkeleriyle doğrudan bağlantılıdır.

Bağımsızlık Standartları, bağımsız denetim, sınırlı bağımsız denetim ve diğer güvence denetimleri yürütülürken denetçilerin bağımsız olmasını zorunlu kılar.

Esasta bağımsızlık, denetçinin dürüstlük, tarafsızlık ve mesleki şüphecilik içinde hareket etmesini sağlamak üzere mesleki muhakemesini olumsuz etkileyebilecek tesirlerden ari biçimde görüş veya sonuç açıklamasıdır.

Şekilde bağımsızlık ise denetim şirketi, denetçi veya ekip üyesinin makul ve bilgi sahibi üçüncü kişilerde dürüstlük, tarafsızlık ve mesleki şüphecilikten ödün verildiği izlenimini doğurabilecek durum ve davranışlardan sakınmasıdır.

Bağımsızlıkta esasa ve şekle ilişkin ayrım, denetim güveninin iki yüzünü açıklar.

Denetçi iç dünyasında gerçekten tarafsız olsa bile dışarıdan bakıldığında güveni zedeleyen bir ilişki, çıkar veya davranış varsa şekilde bağımsızlık sorunu doğabilir.

Tersi durumda, dış görünüş düzgün olsa bile denetçinin muhakemesi çıkar, baskı veya yakınlık nedeniyle etkileniyorsa esasta bağımsızlık zarar görür.

Bu nedenle bağımsızlık hükümleri sadece fiilî yanlılığı değil, makul ve bilgi sahibi üçüncü kişinin denetim şirketinin tarafsızlığından şüphe etmesine yol açabilecek görüntüleri de dikkate alır.

Bağımsızlık ihlali tespit edildiğinde denetim şirketi ihlale yol açan çıkar ve ilişkileri sonlandırır, askıya alır veya ortadan kaldırır ve ihlalin sonuçlarını ele alır.

Uygulanabilecek mevzuat hükümleri varsa bunlara uyulur; ihlalin Kuruma veya diğer düzenleyici kurumlara bildirilip bildirilmeyeceği değerlendirilir.

İhlal, sorumlu denetçiye, bağımsızlık hükümlerine uygunluğun işleyişinden sorumlu kişiye, denetim şirketindeki ilgili personele ve gerektiğinde denetim ağına bildirilir.

Ardından ihlalin önemi, şirketin tarafsızlığına etkisi ve denetim raporu yayımlama kabiliyeti değerlendirilir.

İhlalin sonucu her olayda aynı değildir.

İhlalin niteliği ve süresi, cari denetim işiyle ilgili önceki ihlallerin sayısı ve niteliği, ihlale sebep olan çıkar veya ilişkilerden denetim ekibinin haberdar olup olmadığı, ihlali yapan kişinin ekip üyesi olup olmadığı ve bu kişinin görevi değerlendirmede etkili olur.