Mali Müşavirlik Muhasebe Denetimi Denetim Kanıtları ve Denetim Teknikleri Konu Anlatımı

Denetim kanıtları ve denetim teknikleri başlığının omurgası BDS 500’deki kanıt tanımıdır.

Denetim kanıtı, denetçinin görüşüne dayanak oluşturan sonuçlara ulaşırken kullandığı bilgilerdir.

Bu bilgiler yalnız finansal tablolara temel oluşturan muhasebe kayıtlarından ibaret değildir; diğer kaynaklardan elde edilen bilgiler de denetim kanıtı kapsamına girer.

Standart, denetçinin makul sonuçlara ulaşabilmesi için yeterli ve uygun denetim kanıtı elde etmesini sağlayacak denetim prosedürlerini tasarlama ve uygulama sorumluluğunu düzenler.

Bu yüzden konu, teknik adlarını ezberlemekten önce kanıtın denetçi görüşünü nasıl taşıdığını anlamayı gerektirir.

Yeterlilik ve uygunluk ayrımı, BDS 500 sorularında belirleyici ölçüdür.

Yeterlilik denetim kanıtının miktarının ölçütüdür.

İhtiyaç duyulan kanıt miktarı, denetçinin önemli yanlışlık risklerine ilişkin değerlendirmesinden ve ilgili kanıtın kalitesinden etkilenir.

Risklerin daha yüksek değerlendirildiği durumlarda daha fazla kanıt gerekebilir.

Uygunluk ise kanıtın kalitesinin ölçütüdür; sonuçları destekleme bakımından ihtiyaca uygunluk ve güvenilirliği ifade eder.

Kanıtın kalitesi arttıkça daha az kanıt yeterli olabilir; ancak daha çok düşük kaliteli kanıt elde etmek, düşük kalite sorununu kendiliğinden gidermez.

Denetim kanıtı kümülatif niteliktedir.

Öncelikle denetim sırasında uygulanan prosedürlerden elde edilir; bunun yanında önceki denetimlerden gelen ve cari denetim için halen ihtiyaca uygun ve güvenilir olduğu değerlendirilen bilgiler, müşteri ilişkisinin veya sözleşmenin kabulü ya da devam ettirilmesi sırasında elde edilen bilgiler, işletmenin muhasebe kayıtları, işletme içindeki diğer kaynaklar, yönetimin faydalandığı uzman tarafından hazırlanan bilgiler ve dış bilgi kaynaklarından gelen bilgiler de kanıt olabilir.

Kanıt yalnız yönetim beyanlarını destekleyen bilgilerden oluşmaz; bu beyanlarla çelişen bilgiler ve bazı durumlarda beklenen bilginin bulunmaması da denetçi için kanıt niteliği taşıyabilir.

Muhasebe kayıtları BDS 500’de geniş yorumlanır.

Açılış kayıtları ve destekleyici kayıtlar, elektronik fon transferi kayıtları, çekler, faturalar, sözleşmeler, defteri kebir ve yardımcı defterler, yevmiye kayıtları, yevmiye kayıtlarında yer almayan finansal tablo düzeltmeleri, hesaplamalar, mutabakatlar, açıklamalar, maliyet dağıtımıyla ilgili çalışma kağıtları ve çizelgeler bu kapsamdadır.

Denetçi bu kayıtları test ederek kayıtların kendi içinde tutarlı ve finansal tablolarla uyumlu olup olmadığına ilişkin kanıt elde edebilir.

Ancak muhasebe kayıtları tek başına her beyan için yeterli olmayabilir; farklı kaynak ve nitelikteki tutarlı kanıtlar güvenceyi artırır.

Kanıtın güvenilirliği kaynağa, niteliğe ve elde edildiği şartlara bağlıdır.

İşletme dışındaki bağımsız kaynaklardan elde edilen kanıt genellikle daha güvenilirdir.

İşletme içinden elde edilen kanıtın güvenilirliği, bilginin hazırlanması ve korunması üzerindeki ilgili kontroller etkin olduğunda artar.

Denetçinin doğrudan elde ettiği kanıt, dolaylı veya çıkarım yoluyla elde ettiği kanıttan daha güçlü olabilir.

Belge şeklindeki kanıt, sözlü açıklamadan daha güvenilir olabilir.

Bunlar kesin kurallar değil, faydalı genellemelerdir; çünkü dış kaynağın yeterli bilgiye sahip olmaması veya uzman tarafsızlığının zayıf olması gibi durumlar güvenilirliği azaltabilir.

İhtiyaca uygunluk, uygulanan prosedürün amacı ile incelenen yönetim beyanı arasındaki mantıksal bağdır.

Örneğin bir prosedür kayıtlı ticari borçların fazla gösterilip gösterilmediğini sınamaya yönelmişse kayıtlı borçların test edilmesi uygun olabilir.

Fakat ticari borçların eksik gösterilip gösterilmediği araştırılıyorsa yalnız kayıtlı borçlara bakmak yeterli yön sağlamaz; ödenmemiş faturalar, tedarikçi beyanları, eşleşmeyen alındı belgeleri veya sonraki dönem ödemeleri gibi bilgiler daha uygun olabilir.

Aynı kanıt bir beyan için güçlü, başka bir beyan için yetersiz olabilir.

Stokların varlığına ilişkin kanıt, stok değerlemesinin yerine geçmez.

Denetim prosedürleri farklı amaçlarla kullanılabilir.

BDS 500, kanıt elde etmeye yönelik prosedürler arasında tetkik, gözlem, dış teyit, yeniden hesaplama, yeniden uygulama, analitik prosedürler ve sorgulamayı açıklar.

Bu prosedürler risk değerlendirme prosedürü, kontrol testi veya maddi doğrulama prosedürü olarak kullanılabilir.

Müteakip denetim prosedürleri kontrol testleri ile detay testlerini ve analitik maddi doğrulama prosedürlerini içeren maddi doğrulama prosedürlerinden oluşur.

Denetçi, kontrol testleri ve detay testleri tasarlarken prosedür amacına ulaşmada etkin olan test edilecek kalemleri seçme yöntemlerine karar verir.

Tetkik, işletme içinden veya dışından elde edilen kayıt veya belgelerin ya da varlıkların fiziki olarak incelenmesidir.

Belgenin kaynağı, niteliği ve işletme içi belgelerde bunların oluşturulmasına ilişkin kontrollerin etkinliği farklı güvenilirlik dereceleri doğurur.

Bir belgenin varlığı kimi zaman varlığın mevcut olduğuna kanıt sağlayabilir; fakat mülkiyet veya değerleme konusunda her zaman yeterli kanıt üretmeyebilir.

Maddi varlıkların fiziki tetkiki de mevcudiyete ilişkin güvenilir kanıt verebilir, ancak hak ve yükümlülükler ya da değerleme için başka kanıtlar gerekebilir.

Bu ayrım, prosedür ile beyan arasındaki uygunluk bağını gösterir.

Gözlem, başkaları tarafından uygulanan süreç veya prosedürün izlenmesidir.

Stok sayımının ya da bir kontrolün uygulanmasının denetçi tarafından gözlemlenmesi buna örnektir.

Gözlem sürecin işleyişine ilişkin kanıt sağlar; fakat yapıldığı zamanla sınırlıdır ve gözlemleniyor olmak sürecin uygulanma şeklini etkileyebilir.

Dış teyit ise üçüncü bir tarafın doğrudan denetçiye verdiği yazılı yanıttan elde edilen kanıttır.

Hesap bakiyeleri yanında, sözleşme şartları, üçüncü taraf işlemleri veya belirli bir yan sözleşmenin bulunmadığı gibi hususlar için de dış teyit kullanılabilir.

Yeniden hesaplama, belge veya kayıtların matematiksel doğruluğunun kontrol edilmesidir ve manuel ya da elektronik yapılabilir.

Yeniden uygulama, aslen işletmenin iç kontrolünün bir parçası olarak uygulanmış prosedür veya kontrollerin denetçi tarafından bağımsız biçimde yürütülmesidir.

Analitik prosedürler, finansal ve finansal olmayan veriler arasındaki anlamlı ilişkilerin analizi yoluyla finansal bilgilerin değerlendirilmesidir; beklenen değerlerden önemli sapmalar veya diğer bilgilerle tutarsız ilişkiler gerektiğinde araştırılır.

Sorgulama ise işletme içindeki veya dışındaki bilgili kişilerden finansal ya da finansal olmayan konularda bilgi alınmasıdır.

Sorgulama yoğun kullanılır, yeni veya doğrulayıcı bilgi sağlayabilir, fakat genellikle tek başına önemli yanlışlığın bulunmadığına ya da kontrollerin işleyiş etkinliğine ilişkin yeterli kanıt sağlamaz.