Mali Müşavirlik Muhasebe Denetimi Denetim Kanıtları ve Denetim Teknikleri Konu Anlatımı

BDS 500 denetim kanıtını, denetçinin görüşüne dayanak oluşturan sonuçlara ulaşırken kullandığı bilgiler olarak tanımlar.

Bu tanım geniştir.

Finansal tablolara temel oluşturan muhasebe kayıtları, yardımcı defterler, faturalar, sözleşmeler, mutabakatlar ve düzeltme kayıtları kanıtın bir bölümünü oluşturur.

Ancak denetim kanıtı bunlarla sınırlı değildir.

İşletme dışından alınan bilgiler, üçüncü taraf teyitleri, analist raporları, dış bilgi kaynaklarından gelen veriler, yönetimin faydalandığı uzmanların çalışmaları ve denetçinin kendi prosedürleriyle elde ettiği sonuçlar da kanıt olabilir.

Kanıt kavramında iki temel ölçüt vardır: yeterlilik ve uygunluk.

Yeterlilik kanıtın miktarını, uygunluk ise kanıtın kalitesini ifade eder.

Uygunluk, kanıtın ilgili yönetim beyanını destekleme bakımından ihtiyaca uygun ve güvenilir olmasını gerektirir.

Örneğin varlığın mevcut olup olmadığına ilişkin fiziki tetkik güçlü kanıt sağlayabilir; fakat aynı varlığın işletmeye ait olup olmadığı veya doğru değerlenip değerlenmediği için tek başına yeterli olmayabilir.

Bu nedenle kanıtın hangi iddiayı desteklediği sınavda dikkat edilmesi gereken ana noktadır.

Yeterlilik ile uygunluk birbiriyle ilişkilidir.

Denetçi önemli yanlışlık riskini yüksek değerlendirirse genellikle daha fazla kanıta ihtiyaç duyar.

Buna karşılık kanıtın kalitesi arttıkça ihtiyaç duyulan miktar azalabilir.

Fakat standart açık bir denge kurar: çok sayıda zayıf kanıt, güvenilir ve ilgili kanıtın yerini otomatik olarak tutmaz.

Örneğin yalnız yönetim açıklamalarının sayısını artırmak, bağımsız kaynaklardan veya belge incelemesinden beklenen güvenceyi sağlamaz.

Bu ayrım, “kanıt çoksa yeterlidir” yanılgısını önler.

Denetim kanıtı hem yönetim beyanlarını destekleyen hem de bu beyanlarla çelişen bilgileri kapsar.

Denetçi yalnız doğrulayıcı kanıt arayan bir kontrol listesi uygulayıcısı değildir.

Bir kaynaktan gelen bilgi diğer kaynakla tutarsızsa, bu tutarsızlık bizzat önemli bir denetim bulgusudur.

Hatta bazı durumlarda bilginin bulunmaması da kanıt niteliği kazanabilir.

Yönetimin istenen bir açıklamayı yapmaktan kaçınması veya beklenen belgenin sunulamaması, denetçinin risk değerlendirmesini ve uygulanacak ek prosedürleri etkileyebilir.

BDS 500 denetim kanıtı elde etmek için kullanılan başlıca teknikleri açıklar.

Sorgulama, işletme içindeki veya dışındaki bilgili kişilerden bilgi alınmasıdır.

Sorgulama önemli ipuçları sağlayabilir ve yanlışlık göstergesi oluşturabilir, fakat çoğu durumda tek başına yeterli denetim kanıtı sağlamaz.

Özellikle kontrollerin işleyiş etkinliği veya önemli yanlışlığın bulunmadığı konusunda yalnız sözlü açıklamaya dayanmak risklidir.

Sorgulama genellikle diğer tekniklerle birlikte anlam kazanır.

Tetkik, basılı veya elektronik kayıtların, belgelerin ya da fiziki varlıkların incelenmesidir.

Bir sözleşmenin incelenmesi hasılatın hangi şartlarda kayda alınması gerektiği hakkında kanıt sağlayabilir.

Bir yetkilendirme belgesinin incelenmesi kontrol testi olarak kullanılabilir.

Fiziki varlığın incelenmesi varlığın mevcut olduğuna ilişkin güçlü kanıt verebilir; ancak hak sahipliği, değerleme veya tamlık iddiaları için başka prosedürlere ihtiyaç doğabilir.

Bu yüzden tetkikin sağladığı kanıtın sınırı, incelenen belgenin veya varlığın niteliğine göre değerlendirilir.

Gözlem, başkalarının uyguladığı süreç veya prosedürün denetçi tarafından izlenmesidir.

Stok sayımının izlenmesi veya bir kontrolün personel tarafından uygulanmasının görülmesi buna örnektir.

Gözlem, prosedürün gözlemlendiği anda nasıl işlediğini gösterir.

Fakat bu kanıt zamanla sınırlıdır ve gözlemleniyor olmak personelin davranışını etkileyebilir.

Bu nedenle gözlem, özellikle süreklilik iddiası veya yıl boyunca işleyiş etkinliği için tek başına yeterli görülmeyebilir.

Dış teyit, üçüncü bir tarafın doğrudan denetçiye verdiği yazılı yanıttan elde edilen kanıttır.

Alacak bakiyeleri, banka hesapları, sözleşme şartları veya belirli bir yan anlaşmanın bulunmadığı gibi konularda kullanılabilir.

Dış teyidin gücü, cevabın işletmeden bağımsız biçimde denetçiye ulaşmasından gelir.

Ancak teyidin hangi iddiayı desteklediği yine önemlidir.

Bir müşterinin alacak bakiyesini doğrulaması var olma iddiasını desteklerken, tahsil edilebilirlik veya değerleme için ek çalışma gerekebilir.

Yeniden hesaplama, belgelerdeki veya kayıtlardaki matematiksel doğruluğun denetçi tarafından kontrol edilmesidir.

Amortisman, faiz, stok maliyeti veya vergi hesapları üzerinde uygulanabilir.

Yeniden uygulama ise işletmenin iç kontrolünün parçası olan bir prosedürün denetçi tarafından bağımsız şekilde tekrar yürütülmesidir.

Bu iki teknik karıştırılmamalıdır.

Yeniden hesaplama sayısal doğruluğa, yeniden uygulama ise bir kontrol veya prosedürün denetçi tarafından baştan işletilmesine odaklanır.

Analitik prosedürler, finansal ve finansal olmayan veriler arasındaki anlamlı ilişkilerin incelenmesiyle finansal bilginin değerlendirilmesidir.

Beklenen değerlerden önemli sapmalar veya diğer bilgilerle tutarsız ilişkiler araştırılır.

Brüt kâr oranının geçmiş yıllara göre değişmesi, kira giderinin metrekare bilgisiyle uyumsuz görünmesi veya personel giderinin çalışan sayısıyla beklenen ilişkiyi göstermemesi analitik incelemeye konu olabilir.

Analitik prosedürler risk değerlendirmede, maddi doğrulamada veya genel sonuç değerlendirmesinde farklı amaçlarla kullanılabilir.

BDS 500 ayrıca kanıt olarak kullanılacak bilgilerin güvenilirliğini değerlendirmeyi zorunlu kılar.

Bilgi dış bilgi kaynağından geliyorsa denetçi ihtiyaca uygunluk ve güvenilirliği mütalaa eder.

Bilgi yönetimin faydalandığı bir uzmanın çalışmasıyla hazırlanmışsa, uzmanlık alanının önemi ölçüsünde uzmanın yetkinliği, kabiliyeti ve tarafsızlığı değerlendirilir; çalışmanın neyi kapsadığı anlaşılır ve ilgili yönetim beyanı bakımından uygunluğu düşünülür.

İşletme tarafından oluşturulan bilgi kullanıldığında ise doğruluk, tamlık, açıklık ve ayrıntı düzeyi denetçinin amacı açısından değerlendirilir.

Test edilecek kalemlerin seçimi üç yöntemle yapılabilir.

Denetçi tüm kalemleri inceleyebilir, belirli kalemleri seçebilir veya denetim örneklemesi uygulayabilir.

Yüzde yüz inceleme genellikle kontrol testlerinden çok detay testlerinde görülür; az sayıda yüksek tutarlı kalem, ciddi risk veya otomatik tekrarlayan işlemler buna uygun olabilir.

Belirli kalemlerin seçimi yüksek tutarlı, olağandışı, risk eğilimli veya bilgi sağlayıcı kalemlere odaklanır; ancak bu seçim anakitlenin tamamına genelleme imkânı vermez.

Denetim örneklemesi ise seçilen örnek üzerinden anakitle hakkında sonuca varmak üzere tasarlanır.

Denetçinin son görevi, kanıtlar arasında tutarsızlık veya güvenilirlik şüphesi olduğunda durumu çözmektir.

Yönetimin cevabı, üst yönetimden sorumlu olanların açıklaması ve belge kanıtı birbiriyle uyuşmuyorsa denetçi bunu görmezden gelemez.

Prosedürlerin niteliğini, zamanlamasını veya kapsamını değiştirir; ek prosedür uygular ve bulgunun denetimin diğer alanlarına etkisini değerlendirir.