Denetimde Mesleki Etik ve Bağımsızlık Konu Anlatımı

Denetimde mesleki etik ve bağımsızlık, denetçinin raporuna duyulan güvenin temelidir.

Denetçi yalnız müşteriye hizmet veren teknik uzman değildir; finansal tabloları kullanan yatırımcılar, kredi verenler, kamu otoriteleri ve diğer paydaşlar bakımından kamu yararına hareket etme sorumluluğunu kabul eden bir meslek mensubudur.

Bu nedenle etik kurallar, denetçinin iyi niyetine bırakılmış yumuşak tavsiyeler değil, denetim faaliyetinin kalitesini ve güvenilirliğini koruyan bağlayıcı bir çerçevedir.

Mevzuat etik kurallardan daha sıkı bir sınırlama getiriyorsa denetçi o sınırlamaya uyar.

Bir hükmün uygulanması mevzuatla yasaklanmışsa bu durum, etik kuralların uygulanabilir diğer kısımlarını ortadan kaldırmaz.

Böylece etik sorumluluk, kanun boşluğu arayan değil, kamu güvenini koruyan bir mesleki davranış standardı hâline gelir.

Etik kuralların merkezinde beş temel ilke bulunur.

Dürüstlük, denetçinin bütün mesleki ve iş ilişkilerinde açık, doğru ve güvenilir davranmasını gerektirir.

Denetçi yanlış, yanıltıcı, dikkatsizce hazırlanmış veya önemli bilgileri gizleyen bir belgeyle bilerek ilişkilendirilemez; böyle bir ilişkiyi fark ederse uygun adımlarla bu ilişkiyi sonlandırır.

Tarafsızlık, önyargı, çıkar çatışması, müşteri etkisi, teknolojik çıktıya aşırı güven veya başka kişilerin nüfuzu nedeniyle mesleki yargıdan ödün verilmemesidir.

Mesleki yeterlik ve özen, güncel standartları, mevzuatı, teknik gelişmeleri ve görevin gerektirdiği bilgi düzeyini korumayı; işi dikkatli, derinlemesine ve zamanında yürütmeyi ifade eder.

Sır saklama, mesleki faaliyet sırasında edinilen bilgilerin yetkisiz açıklanmamasını, kişisel ya da üçüncü kişi menfaati için kullanılmamasını ve ilişki sona erse bile gizliliğin sürdürülmesini gerektirir.

Mesleğe uygun davranış ise mevzuata uyma, kamu yararıyla tutarlı hareket etme ve mesleğin itibarını zedeleyen tutumlardan kaçınma yükümlülüğüdür.

Kavramsal çerçeve, etik sorunları yalnız ezberlenmiş yasaklarla çözmek yerine sistematik değerlendirme yapılmasını sağlar.

Denetçi önce temel ilkelere uyumu engelleyebilecek tehditleri belirler.

Sonra bu tehditlerin kabul edilebilir düzeyde olup olmadığını değerlendirir.

Tehdit kabul edilebilir düzeyde değilse denetçi tehdidi doğuran çıkarı, ilişkiyi veya durumu ortadan kaldırır, uygulanabilir önlemlerle tehdidi azaltır ya da ilgili mesleki faaliyeti reddeder veya sonlandırır.

Kabul edilebilir düzey, gerekli bilgiye sahip makul üçüncü kişinin denetçinin temel ilkelere uyduğu sonucuna varmasının daha muhtemel olduğu düzeydir.

Bu test, denetçinin yalnız kendi kanaatine güvenmesini önler; olayın dışarıdan nasıl değerlendirileceğini de kararın parçası yapar.

Kavramsal çerçevenin doğru işlemesi için denetçinin sorgulayıcı bir yaklaşım ve mesleki muhakeme kullanması gerekir.

Sorgulayıcı yaklaşım, bilginin kaynağını, yeterliliğini, uygunluğunu, eksik olup olmadığını ve mevcut beklentilerle tutarlı görünüp görünmediğini düşünmeyi içerir.

Mesleki muhakeme ise eğitim, bilgi, beceri ve deneyimin somut olayın şartlarına uygulanmasıdır.

Denetçi kendi önyargılarının kararını etkileyip etkilemediğini de değerlendirmelidir.

Sabitleme, otomasyon, doğrulama, grup düşüncesi, aşırı özgüven veya algıda seçicilik gibi önyargılar etik değerlendirmeyi zayıflatabilir.

Bu nedenle gerektiğinde uzmanlardan, denetim şirketindeki diğer kişilerden, üst yönetimden sorumlu olanlardan, yetkili mercilerden veya hukuk danışmanlarından görüş alınabilir.

Ancak danışma, nihai mesleki muhakeme sorumluluğunu denetçiden almaz.

Tehdit sınıfları uygulamada özellikle önemlidir.

Kişisel çıkar tehdidi, finansal veya finansal olmayan bir menfaatin denetçinin davranışını uygunsuz biçimde etkilemesi riskidir.

Ücret kaybı korkusu, müşteriye ekonomik bağımlılık, tahsil edilemeyen alacaklar, müşteriyle ortak iş ilişkisi veya finansal çıkar bu tehdidi doğurabilir.

Kendi kendini denetleme tehdidi, denetçinin ya da aynı denetim şirketindeki başka bir kişinin önceki yargısının sonucunu cari çalışmada dayanak olarak kullanması ve bu sonucu tarafsız değerlendirememe riskidir.

Müşteri için hazırlanan muhasebe kayıtlarının, değerleme çalışmasının veya bilgi sistemi çıktısının daha sonra denetim kanıtı hâline gelmesi bu açıdan önemlidir.

Taraf tutma tehdidi, denetçinin müşterinin pozisyonunu tarafsızlığından taviz verecek biçimde desteklemesidir.

Yakınlık tehdidi, uzun süreli veya yakın ilişki nedeniyle müşterinin çıkarlarına aşırı eğilim gösterme ya da müşteri beyanlarını fazla kolay kabul etme riskidir.

Yıldırma tehdidi ise açık ya da örtülü baskı sebebiyle denetçinin tarafsız hareket edememesi ihtimalidir.

Bağımsızlık, bu etik çerçevenin denetim ve güvence işleri bakımından en görünür sonucudur.

Bağımsızlık yalnız denetçinin iç dünyasında tarafsız olduğunu düşünmesi değildir.

Esasta bağımsızlık, denetçinin dürüstlük, tarafsızlık ve mesleki şüphecilik içinde görüş açıklamasını engelleyebilecek etkilerden uzak zihinsel durumdur.

Şekilde bağımsızlık ise denetim şirketinin, denetçinin veya denetim ekibi üyesinin makul ve bilgi sahibi üçüncü kişilerde dürüstlük, tarafsızlık ya da mesleki şüphecilikten ödün verildiği izlenimini doğurabilecek durum ve davranışlardan kaçınmasıdır.

Gerçekte tarafsız kalınmış olsa bile dışarıdan ciddi bağımlılık görüntüsü güveni zedeler.

Tersine, görünüşte sorun yokken denetçi müşteri baskısına teslim oluyorsa esasta bağımsızlık ortadan kalkar.

Bu nedenle iki unsur birlikte aranır.

Bağımsızlık hükümleri, bağımsız denetim ve sınırlı bağımsız denetim işleri için ayrı, diğer güvence işleri için ayrı bölümlerde düzenlenir; fakat temel yöntem aynıdır.

Denetim şirketi ve ekip, bağımsızlığa yönelik tehditleri belirler, değerlendirir ve ele alır.

Müşteri adına yönetim sorumluluğu üstlenmek en hassas alanlardan biridir.

Yönetim kararını almak, işlemi onaylamak, politika seçmek, kayıtları yönetmek veya müşteri adına uygulamayı yürütmek denetçinin daha sonra kendi etkisini denetlemesine yol açabilir.

Bu durum kendi kendini denetleme tehdidinin yanında kişisel çıkar, yakınlık ve bazı hâllerde taraf tutma tehdidi de yaratır.

Denetçi yönetimin yerine geçmez; yönetim kararlarını almaz, yalnız standartların izin verdiği sınırlar içinde mesleki hizmet sunar.

Güvence dışı hizmetler de etik değerlendirme gerektirir.

Muhasebe ve defter tutma, değerleme, vergi, iç denetim, bilgi teknolojisi sistemi, hukuki destek, işe alma veya kurumsal finansman hizmetleri her olayda aynı sonucu doğurmaz.

Denetçi hizmetin finansal tablolara etkisini, çıktının denetimde kullanılma ihtimalini, müşterinin kamu yararını ilgilendiren kuruluş olup olmadığını, hizmetin yönetim sorumluluğu yaratıp yaratmadığını ve ortaya çıkan tehdidin önlemle kabul edilebilir düzeye indirilip indirilemeyeceğini değerlendirir.

Kendi kendini denetleme tehdidi ortadan kaldırılamıyor veya makul üçüncü kişi denetçinin tarafsızlığından kuşku duyacaksa hizmetin sürdürülmesi uygun değildir.

Ücretler, hediyeler, ağırlama ve teşvikler somut olayın değerine, niyetine, sıklığına ve bağlamına göre ele alınır.

Bir müşteriden elde edilen ücretlerin toplam gelir içinde büyük paya ulaşması, ücretin tahsil edilememesi veya denetim dışı hizmet ücretlerinin denetim ilişkisini etkilemesi kişisel çıkar ve yıldırma tehdidi yaratabilir.

Hediye veya ağırlama küçük görünse bile uygunsuz etki amacı taşıyorsa kabul edilemez.

Ailevi, kişisel ve istihdam ilişkileri de aynı şekilde değerlendirilir.

Ekip üyesinin müşteri yönetimiyle yakın bağı, eski ekip üyesinin müşteri tarafında kilit göreve geçmesi veya aynı kişinin uzun yıllar aynı denetim işinde yer alması yakınlık, kişisel çıkar veya yıldırma tehdidini artırabilir.

Ekipten çıkarma, bağımsız gözden geçirme, görev rotasyonu, ilişkinin sonlandırılması veya işten çekilme seçenekleri tehdidin niteliğine göre düşünülür.

Etik kurallar ihlal ihtimalinde pasif kalmayı kabul etmez.

Denetçi ihlalin niteliğini, temel ilkelere uyma kabiliyetine etkisini ve bağımsızlık üzerindeki sonucunu değerlendirir; gerekli taraflarla zamanında iletişim kurar ve tehdidi azaltacak ya da ortadan kaldıracak adımları belirler.

Belgelendirme bu noktada önem kazanır.