Mali Müşavirlik Muhasebe Denetimi Denetimde Örnekleme Konu Anlatımı

BDS 530 denetimde örneklemeyi, denetimle ilgili anakitle içindeki kalemlerin yüzde yüzünden daha azına denetim prosedürü uygulanması olarak tanımlar.

Bu uygulamanın örnekleme sayılabilmesi için anakitledeki tüm örnekleme birimlerine seçilme şansı verilmelidir.

Amaç, seçilen kalemlerden elde edilen kanıtlarla anakitlenin tamamı hakkında sonuca varmak için makul bir dayanak oluşturmaktır.

Bu nedenle örnekleme, yalnız “bazı kalemlere bakmak” değildir; anakitle, seçim yöntemi, risk ve sonuç değerlendirmesi birlikte tasarlanır.

Anakitle, denetçinin hakkında sonuç çıkarmak istediği veri setinin tamamıdır.

Örnekleme birimi ise bu anakitleyi oluşturan bağımsız kalemdir.

Örnekleme birimleri fiziki belgeler, satış faturaları, banka ekstrelerindeki kayıtlar, çekler, borçlu bakiyeleri veya parasal birimler olabilir.

Doğru anakitle seçilmezse örneklem sonucu da yanlış alana uygulanır.

Örneğin hasılatın tamlığını test etmek isteyen denetçinin yalnız deftere kaydedilmiş satış faturalarından örneklem seçmesi, kaydedilmemiş işlemler hakkında yeterli dayanak sağlamayabilir.

İstatistiki örnekleme iki özelliği birlikte taşır: örneklem kalemlerinin rastgele seçilmesi ve örneklem sonuçlarının değerlendirilmesinde, örnekleme riskinin ölçümü dahil olasılık teorisinin kullanılması.

Bu iki özellikten biri yoksa yaklaşım istatistiki olmayan örnekleme olarak adlandırılır.

İstatistiki olmayan örnekleme keyfi davranmak anlamına gelmez; denetçi yine mesleki muhakemeyle anakitleyi, örneklem büyüklüğünü ve seçim yöntemini belirler.

Ancak sonuçların olasılık teorisiyle ölçülmesi söz konusu değildir.

Örnekleme riski, denetçinin örnekleme dayanarak vardığı sonucun, aynı prosedür anakitlenin tamamına uygulansaydı varılacak sonuçtan farklı olması riskidir.

Bu risk iki tür hatalı sonuca yol açabilir.

Birinci tür, denetimin etkinliğini bozar: kontrol testinde kontrollerin gerçekte olduğundan daha etkin olduğu sonucuna varmak veya detay testinde önemli yanlışlık varken yanlışlık yok sonucuna ulaşmak.

Bu durum uygun olmayan denetim görüşüne yol açabileceğinden denetçi için önceliklidir.

İkinci tür ise verimliliği etkiler: kontrolü olduğundan daha zayıf görmek veya önemli yanlışlık yokken yanlışlık var sonucuna ulaşmak, çoğunlukla gereksiz ek çalışmaya neden olur.

Örnekleme dışı risk, örnekleme riskinden farklıdır.

Uygun olmayan denetim prosedürü seçmek, kanıtı yanlış yorumlamak, yanlışlık veya sapmayı fark edememek ya da çalışan cevabını yeterli destek olmadan kabul etmek bu riske örnektir.

Örneklem büyüklüğünü artırmak örnekleme riskini azaltabilir; fakat örnekleme dışı riski tek başına çözmez.

Denetçinin iyi eğitim, uygun gözetim, doğru prosedür tasarımı ve dikkatli kanıt değerlendirmesiyle bu riski yönetmesi gerekir.

Sınavda “daha büyük örneklem her riski azaltır” ifadesi bu yüzden hatalıdır.

Örneklem tasarımında denetçi önce prosedürün amacını ve anakitlenin özelliklerini düşünür.

Kontrol testi mi yapılacak, detay testi mi uygulanacak, hangi yönetim beyanı ele alınacak ve yanlışlık ya da sapma ne sayılacak soruları netleştirilir.

Denetçi örneklemin seçildiği anakitlenin tam olduğuna ilişkin kanıt da elde etmelidir.

Çünkü eksik bir anakitleden seçilen örnek, eksikliği gizleyebilir.

Örneğin yıl içindeki tüm sevk irsaliyelerinin listesi eksikse, bu listeden yapılan örnekleme hasılatın tamlığı hakkında sağlıklı sonuç vermez.

Örneklem büyüklüğü, örnekleme riskini kabul edilebilir düşük seviyeye indirmeye yetecek şekilde belirlenir.

Risk arttıkça, beklenen sapma veya yanlışlık arttıkça ya da kabul edilebilir sapma oranı ve kabul edilebilir yanlışlık azaldıkça daha büyük örneklem gerekebilir.

Kabul edilebilir sapma oranı kontrol testleriyle, kabul edilebilir yanlışlık ise detay testleriyle ilgilidir.

Kabul edilebilir yanlışlık, belirli bir örnekleme prosedürüne uygulanmış performans önemliliği gibi düşünülebilir ve performans önemliliğiyle aynı tutarda veya daha düşük olabilir.

Kalem seçimi, anakitledeki her örnekleme birimine seçilme şansı verecek biçimde yapılmalıdır.

Bu şart, denetim örneklemesini belirli kalemlerin seçilmesinden ayırır.

Yüksek tutarlı, olağandışı veya riskli kalemlerin özellikle incelenmesi etkili bir denetim tekniği olabilir; fakat seçilmeyen kalemler hakkında genelleme sağlamaz.

Denetim örneklemesi ise seçilen örnek üzerinden anakitle hakkında sonuç üretmek üzere tasarlanır.

Bu nedenle BDS 500’deki belirli kalem seçimi ile BDS 530’daki örnekleme aynı kavram değildir.

Denetçi seçilen her kaleme, prosedürün amacına uygun denetim prosedürünü uygular.

Seçilen kaleme prosedür uygulanamıyorsa, denetçi yerine geçen başka bir kalem üzerinde prosedür uygulayabilir.

Fakat tasarlanan prosedür veya uygun alternatif prosedür seçilen kaleme uygulanamıyorsa sonuç kontrol testi açısından sapma, detay testi açısından yanlışlık kabul edilir.

Bu hüküm önemlidir; denetçi ulaşılamayan kalemi sessizce yok sayamaz.

Ulaşılamama durumu bizzat örneklem sonucunu etkileyen bir bulguya dönüşür.

Sapma ve yanlışlıkların niteliği ile sebebi ayrıca araştırılır.

Denetçi yalnız sayısal sonucu değil, bulgunun neden ortaya çıktığını ve denetimin diğer alanlarına etkisini değerlendirir.

Bir kontrol sapması belirli bir personelin izinli olduğu günle sınırlı olabilir veya sistematik bir yetki sorunu gösterebilir.

Bir yanlışlık tek bir hesaplama hatası olabilir ya da muhasebe politikasının yanlış uygulanmasına işaret edebilir.

Bu ayrım, örneklem sonucunun nasıl genişletileceğini ve ek prosedür gerekip gerekmediğini etkiler.

Anomali, anakitledeki yanlışlıkları veya sapmaları açıkça temsil etmeyen aykırı bir durumdur.

Denetçinin örneklemdeki bir sapma veya yanlışlığı anomali sayması çok ender bir durumdur ve yüksek derecede kesinlik gerektirir.

Denetçi, bu bulgunun anakitlenin kalan kısmını etkilemediğine ilişkin yeterli ve uygun denetim kanıtı elde etmek için ilave prosedür uygular.

Sınavda “tek seferlik görünüyor, o halde anomali sayılır” yaklaşımı yanlıştır; anomali değerlendirmesi güçlü kanıtla desteklenmelidir.

Detay testlerinde denetçi örneklemde bulduğu yanlışlıkları kullanarak anakitle için yanlışlık öngörüsünde bulunur.

Bu öngörü, örneklemdeki hatanın anakitleye muhtemel etkisini değerlendirmeye yarar.

Kontrol testlerinde ise sapma oranı değerlendirmesi ön plana çıkar.

Son aşamada denetçi örneklem sonuçlarını ve örnekleme kullanmanın test edilen anakitle hakkında sonuca varmak için makul bir dayanak sağlayıp sağlamadığını değerlendirir.

Sonuç yeterli değilse ek prosedür, örneklem genişletme veya denetim yaklaşımını değiştirme gündeme gelebilir.

Denetimde örnekleme konusunun özü şudur: örnekleme, denetim verimliliği sağlayan ama risk içeren disiplinli bir yöntemdir.