SPL Finansal Piyasalar Borsa İstanbul A.Ş. Borsacılık Faaliyetlerine İlişkin Esaslar Yönetmeliği ve İlgili Diğer Düzenlemeler Konu Anlatımı

Borsa İstanbul'un borsacılık faaliyetlerine ilişkin esaslarını öğrenirken ilk ayrım, borsanın yalnız işlem yapılan bir yer olmadığıdır.

Sermaye piyasası mevzuatında borsa, sermaye piyasası araçları ve Kurulca uygun görülen diğer sözleşme, belge ve kıymetlerin güvenli, şeffaf, etkin, istikrarlı, adil ve rekabetçi bir ortamda işlem görmesini sağlayan kurumsal altyapıdır.

Bu altyapı emirlerin iletilmesi, eşleştirilmesi, işlemlerin gerçekleşmesi, yükümlülüklerin yerine getirilmesi, piyasa gözetimi, üyelik, disiplin ve uyuşmazlık çözümü gibi çok sayıda işlevi aynı düzen içinde toplar.

Bu nedenle Borsa İstanbul, anonim şirket biçiminde örgütlenmiş olsa da olağan bir ticari şirket gibi değil, sermaye piyasası düzeninin merkezinde yer alan özel nitelikli bir piyasa kurumu olarak değerlendirilir.

Borsa İstanbul Anonim Şirketi, Sermaye Piyasası Kanunu'nun borsacılık faaliyetlerini düzenleyen hükümleri kapsamında kurulmuştur.

Kanun, Borsa İstanbul'un borsa ve piyasa işleticilerinin kuruluşu ile faaliyetine ilişkin izni, esas sözleşmesinin ticaret siciline tesciliyle almış sayılacağını düzenler.

Esas sözleşmenin 3 Nisan 2013 tarihinde tesciliyle İstanbul Menkul Kıymetler Borsası ve İstanbul Altın Borsasının tüzel kişilikleri sona ermiş; bu kurumların varlıkları, borç ve alacakları, hak ve yükümlülükleri ile kayıt ve belgeleri ayrıca işleme gerek olmaksızın Borsa İstanbul'a devrolmuştur.

Daha sonra Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası A.Ş.'nin paylarının tamamının devralınması, farklı piyasa altyapılarının aynı çatı altında birleşmesini sağlamıştır.

Borsa İstanbul'un hukuki çerçevesi tek bir metinden ibaret değildir.

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu ana piyasa ve Kurul gözetimi zeminini kurar.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, anonim şirket yapısına ilişkin kuralları sağlar.

Borsalar ve Piyasa İşleticilerinin Kuruluş, Faaliyet, Çalışma ve Denetim Esasları Hakkında Yönetmelik, borsaların kuruluşu, sermaye yapısı, faaliyetleri, denetimi ve piyasa işleticisine ilişkin genel ilkeleri belirler.

Borsa İstanbul A.Ş. Borsacılık Faaliyetlerine İlişkin Esaslar Yönetmeliği, Borsa İstanbul bünyesindeki sermaye piyasası araçları ve Kurulca uygun görülen diğer kıymetlerin işlem görmesine ilişkin usul ve esasları düzenler.

Kıymetli madenler ve kıymetli taşlar alanında ayrıca özel yönetmelik bulunur; Borsa İstanbul'un kendi yönetmelik, yönerge ve prosedürleri bu çerçeveyi tamamlar.

BİAŞ Yönetmeliği'nin kapsamı, borsacılık faaliyetinin ne kadar geniş olduğunu gösterir.

Yönetmelik işlem yapma yetkisi, kotasyon, işlem görme, işlem görmenin durdurulması veya sonlandırılması, emirlerin iletilmesi ve eşleştirilmesi, gerçekleşen işlemlerden doğan yükümlülükler, piyasaların, pazarların, platformların ve sistemlerin oluşturulması, işletimi ve yönetimi, denetim ve gözetim, uyuşmazlık ve disiplin konularını kapsar.

Bu başlıklar sınav açısından birlikte düşünülmelidir: borsa fiyat oluşumuna yalnız teknik eşleştirme sistemiyle katkı vermez; hangi araçların işlem göreceğini, kimlerin işlem yapabileceğini, işlemlerin hangi kurallar içinde sonuçlandırılacağını ve aykırılıkların nasıl yaptırıma bağlanacağını da düzenler.

Borsa İstanbul'un organları Türk Ticaret Kanunu çerçevesinde genel kurul ve yönetim kuruludur.

Genel kurul pay sahiplerinden oluşur ve pay sahipleri şirket işlerine ilişkin haklarını bu organ üzerinden kullanır.

Olağan genel kurul her faaliyet dönemi sonundan itibaren üç ay içinde toplanır; organ seçimleri, finansal tablolar, yıllık rapor, karın kullanım şekli, dağıtılacak kar ve kazanç payları ile yönetim kurulu üyelerinin ibrası gibi konuları karara bağlar.

Olağanüstü genel kurul ise şirket işlerinin gerektirdiği zamanlarda yönetim kurulunun, TTK'da belirtilen hallerde azlık pay sahiplerinin veya gerek gördüğünde gündemi belirlenmek üzere SPK'nın davetiyle toplanabilir.

Bu yapı, Borsa İstanbul'un şirket hukuku boyutunu gösterir.

Yönetim kurulu ise borsacılık faaliyetlerinin yürütülmesinde merkezi organdır.

Yönetim kurulu üyeleri için dört yıllık yükseköğretim mezuniyeti ve yükseköğrenim sonrasında en az on yıllık mesleki tecrübe aranır; işletme, iktisat, maliye, kamu yönetimi, uluslararası ilişkiler, hukuk, mühendislik, sermaye piyasaları veya bankacılık alanları özellikle önem taşır.

Kurulun bileşiminde sermaye piyasaları tecrübesi de ayrı bir eşik olarak korunur ve üyelerin üçte birlik bölümünün bu alanda on yıllık deneyim taşıması beklenir.

Borsa İstanbul yönetim kurulu, kurumsal yönetim ilkeleri gereği en az üçü bağımsız olmak üzere genel kurul tarafından seçilen dokuz üyeden oluşur; bağımsız üyelerden en az birinin kadın olması zorunludur.

Toplantı yapılabilmesi için üye tam sayısına göre çoğunluk sağlanır; kararlar ise toplantıya katılan üyeler içinde çoğunluk oluştuğunda alınır.

Yönetim kurulunun görev ve yetkileri Borsa İstanbul'un piyasa kurumu niteliğini açıkça ortaya koyar.

Kurul, şirket tarafından hazırlanması gereken yönetmelikleri karara bağlar, iç mevzuat niteliğindeki yönergeleri ve uygulama esaslarını yürürlüğe koyar.

Borsada işlem yapma yetkisi verilmesi ve bu yetkinin geçici veya sürekli iptali hakkında karar verir.

Sermaye piyasası araçlarının ve diğer ürünlerin borsa kotuna alınması veya borsada işlem görmesiyle ilgili başvuruları değerlendirir.

Piyasalar, pazarlar, platformlar ve sistemler oluşturur, gerektiğinde kaldırır ve bunların usul ve esaslarını belirler.

Borsa işlemlerinden doğan uyuşmazlıkları sonuçlandırır, işlem yapmaya yetkili kişiler veya temsilcilerine disiplin cezası verebilir, gözetim sistemini kurar ve şirketin risk yönetimi stratejilerini belirler.

Borsa İstanbul bünyesinde yönetim kuruluna yardımcı olmak üzere çeşitli komiteler kurulur.

Denetim Komitesi, finansal tabloların niteliği ve doğruluğu, muhasebe sisteminin uygulanması, bağımsız denetim şirketinin atanması, bağımsız denetim, kontrol ve iç denetim mekanizmalarının işleyişi gibi konuları gözetir.

Kurumsal Yönetim Komitesi, Borsa İstanbul'da kurumsal yönetim ilkelerinin uygulanmasını izler ve iyileştirici önerilerde bulunur.

Riskin Erken Saptanması Komitesi, şirketin varlığını, gelişmesini ve devamını tehlikeye düşürebilecek risklerin erken teşhisi ve yönetimi için çalışır.

Bu komiteler, borsanın hem şirket hem piyasa altyapısı olarak düzenli çalışmasına destek verir.

Uyuşmazlık komiteleri, borsa işlemlerinden kaynaklanan anlaşmazlıkların çözümünde özel role sahiptir.

Borsa işlemi, alım satım emirlerinin Borsaya iletilmesini, emirlerin Borsa kurallarına göre eşleştirilmesini ve gerçekleşen işlemlerden doğan yükümlülüklerin Borsa ile ilgili takas ve saklama kuruluşlarının düzenlemelerinde belirtilen yöntem ve sürelerde yerine getirilmesini ifade eder.

İşlem yapma yetkisi verilenlerin kendi aralarındaki veya bu kişilerle müşterileri arasındaki borsa işlemlerinden doğan uyuşmazlıklarda ilgili uyuşmazlık komiteleri Yönetim Kuruluna yardımcı olur.

Başlıca uyuşmazlık konuları emirlerin yerine getirilmemesi, emir limitine, süresine veya miktarına aykırılık, emrin zamanında iletilmemesi, usulsüz ya da talimatsız alım satım ve işlemlerin tasfiyesidir.

Uyuşmazlık başvurusu yazılı dilekçeyle ve Kurulca onaylanan hizmet bedeli ödenerek yapılır.

Başvuru usulüne uygun değilse ve eksiklikler süresinde giderilmezse yapılmamış sayılabilir.

Başvuru süresi de sınırlıdır; uyuşmazlığın dayandığı ilk borsa işleminden sonra iki yıllık süre geçirilmişse dosya Borsa tarafından ele alınmaz.

Uyuşmazlık komiteleri tarafları ve tanıkları dinleyebilir, inceleme yapabilir ve Borsa İstanbul Denetim ve Gözetim Kurulundan inceleme talep edebilir.

Komite görüşünü Yönetim Kuruluna sunar.

Yönetim Kurulu kararına karşı, uyuşmazlık konusu tutarın Kanunda belirlenen ve yıllık olarak güncellenen sınırı aşması halinde taraflar kararın tebliğinden itibaren on beş gün içinde Borsa aracılığıyla SPK'ya itiraz edebilir.

SPK'nın kararı nihai olup idari yargı yolu saklıdır.

Disiplin komiteleri ise işlem yapma yetkisi verilenler ve temsilcileri hakkında disiplin soruşturması yapmakla görevlidir.

Sermaye piyasası araçlarına ilişkin piyasa, pazar, platform ve sistemlerde Sermaye Piyasası Araçları Disiplin Komitesi; kıymetli madenler ve kıymetli taşlar alanında ilgili disiplin komitesi görev yapar.

Disiplin cezaları Yönetim Kurulu kararıyla kesinleşir.

Uyarı, kınama, para cezası, işlem yapma yetkisinin veya temsilciliğin geçici olarak kaldırılması ve işlem yapma yetkisinin veya temsilciliğin iptali başlıca ceza türleridir.

Fiillerin ağırlığı, müşteri emirlerinin yerine getirilmesindeki ihmal veya kusurdan piyasa bozucu eylemlerle bağlantılı alım satıma, belge ve kayıtları tahrif etmeye kadar değişir.