SPL Finansal Piyasalar T.C. Merkez Bankası Piyasaları ve Bankalararası Piyasalar Konu Anlatımı

Merkez bankası piyasalarını anlamak için önce para politikasının hedefini görmek gerekir.

Bir ekonomide tam istihdam, sürdürülebilir büyüme, fiyat istikrarı ve ödemeler dengesi istikrarı gibi hedefler vardır; fakat bu hedefler her zaman aynı yönde çalışmaz.

Düşük enflasyon hedefi kısa vadede büyümeyi yavaşlatabilir veya işsizliği artırabilir.

Bu nedenle modern merkez bankacılığında fiyat istikrarı temel hedef olarak öne çıkmıştır.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası bakımından da 1211 sayılı Kanun'un 2001 yılında yapılan değişikliklerle aldığı biçim önemlidir: TCMB'nin temel amacı fiyat istikrarını sağlamak, bu amaca ulaşmak için uygulayacağı para politikasını ve kullanacağı araçları doğrudan belirlemek, ayrıca finansal sistemde istikrarı sağlayıcı tedbirleri almaktır.

2008 küresel krizi sonrasında yalnız fiyat istikrarının finansal istikrar için yeterli olmadığı anlaşılmış ve makro finansal riskleri azaltan araçlar da daha fazla önem kazanmıştır.

Para politikası stratejileri iki ana başlıkta toplanır.

Ara hedefleme stratejisinde Merkez Bankası, enflasyonu doğrudan kontrol etmek yerine enflasyonla istikrarlı ilişkisi olan ve kendi kontrol edebildiği bir ara değişkeni hedefler.

Parasal hedefleme para arzı büyüklüklerine dayanır, fakat finansal yenilikler para talebini tahmin etmeyi zorlaştırdığı için zamanla etkinliği azalmıştır.

Kur çapası stratejisinde kurlar önceden ilan edilir ve fiyatlama davranışlarının buna göre şekillenmesi beklenir; ancak bu yöntemde faizler üzerindeki kontrol zayıflar.

Merkez Bankası bilanço hedeflemesi, net uluslararası rezervlere taban ve net iç varlıklara tavan koyarak rezervleri korumayı ve parasal genişlemeyi sınırlamayı amaçlar.

Doğrudan enflasyon hedeflemesinde ise hükümetle birlikte belirlenen enflasyon hedefi politika çapasına dönüşür ve araçlar bu hedefe yönelik kullanılır.

TCMB, 2002 ile 2005 arasında örtük enflasyon hedeflemesi uygulamış, 2006 yılından itibaren açık enflasyon hedeflemesine geçmiştir.

Enflasyon hedeflemesi rejiminde kısa vadeli faiz oranları temel araçtır.

Para Politikası Kurulu kararları, yalnız bugünkü fonlama maliyetini değil, beklentileri ve toplam talebi de etkilemeyi hedefler.

Sermaye hareketleri serbestken aynı anda hem faiz oranını hem döviz kurunu kontrol etmenin mümkün olmadığını anlatan imkansız üçlü ilkesi burada önemlidir.

Faizlerin kontrol edildiği stratejide kur büyük ölçüde piyasa koşullarına bırakılır; kurun kontrol edildiği stratejide faizler üzerindeki belirleyicilik azalır.

TCMB'nin kullandığı para politikası araçları dört ana grupta izlenebilir: açık piyasa işlemleri, döviz müdahaleleri ve döviz alım satımları, reeskont penceresi işlemleri ve zorunlu karşılıklar.

Açık piyasa işlemleri, döviz işlemleri ve reeskont para tabanını; zorunlu karşılıklar ise parasal çarpanı etkiler.

Açık piyasa işlemleri, günümüz merkez bankacılığının en etkin likidite yönetimi aracıdır.

Bu işlemler para politikası amacıyla yapılır; Hazineye veya kamu kuruluşlarına kredi sağlama amacı taşımaz.

Piyasada geçici likidite sıkışıklığı olduğunda TCMB repo işlemiyle piyasaya kısa vadeli fon sağlar.

Geçici likidite fazlalığında ters repo ile piyasadaki fazla likiditeyi çeker.

Likidite sıkışıklığı kalıcı nitelikteyse doğrudan alım; likidite fazlalığı kalıcıysa doğrudan satım kullanılabilir.

TCMB ayrıca kendi nam ve hesabına, iskonto esasına dayalı ve kısa vadeli likidite senetleri ihraç edebilir.

İhalelerde geleneksel yöntem, miktar yöntemi veya son fiyat yöntemi kullanılabilir; Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası'ndaki işlemler kotasyon yöntemiyle de yürütülebilir.

Açık piyasa işlemlerinde faiz ve miktar Merkez Bankasının inisiyatifinde olduğundan, araç para piyasası faizlerinin yönlendirilmesinde güçlü bir rol oynar.

Bankalararası Para Piyasası, TCMB Para Piyasaları Müdürlüğü bünyesinde faaliyet gösteren önemli bir mekanizmadır.

Başlangıçta bankalar arasında aracılık ve garantörlük işlevi üstlenen yapı, zamanla TCMB'nin kendi adına yaptığı Türk lirası depo işlemlerine odaklanmıştır.

Bu piyasaya yalnız bankalar katılabilir.

Gün içinde likidite ihtiyacı olan bankalar, teminatları karşılığında gün sonuna kadar geri ödemek üzere Gün İçi Likidite imkanından yararlanabilir.

TCMB'nin gecelik Türk lirası borç alma ve borç verme faiz kotasyonları, gecelik faizlerde aşırı dalgalanmayı önlemeye hizmet eder.

Geç Likidite Penceresi ise gün sonunda likidite ihtiyacı kalan bankalara daha yüksek borçlanma faiziyle fon sağlar; fazla likiditesi olan bankalar da daha düşük faizden borç verebilir.

Bu pencere, olağan fonlama kanallarından sonra kalan dengesizliklerin yönetilmesi için kullanılır.

Döviz tarafında kur rejimi ile kur politikası ayrımı yapılmalıdır.

Kur rejimi hükümetle birlikte belirlenir; döviz alım satım kararları ve uygulama biçimi TCMB'nin yetkisindedir.

Türkiye Şubat 2001'den itibaren dalgalı kur rejimi uygulamaktadır.

Bu rejimde TCMB belirli bir kur seviyesi hedeflemez; müdahaleler kurun düzeyine değil, aşırı oynaklığa yöneliktir.

Gösterge niteliğindeki kurlar, belirli saatlerde bankalararası piyasada verilen alış ve satış kotasyonlarından hesaplanır.

Döviz alım ihaleleri rezerv biriktirme ve döviz arzının arttığı dönemlerde piyasayı düzenleme amacı taşıyabilir; döviz satım ihaleleri ise piyasa derinliğinin kaybolduğu ve sağlıksız fiyat oluşumlarının görüldüğü dönemlerde döviz likiditesi sağlayabilir.

Dalgalı kur rejiminde kur seviyesi; faiz farkları, büyüme farkları, göreli fiyat düzeyi, ödemeler dengesi, beklentiler ve kısa vadeli piyasa psikolojisi gibi çok sayıda unsurdan etkilenir.

Reeskont penceresi, TCMB'nin belirli nitelikteki ticari senet ve vesikaları reeskonta kabul edebilmesine dayanır.

Kanuna göre Banka, muteber gördüğü asgari üç imzayı taşıyan ve vadesine en çok belirli süre kalmış senetleri kendi belirlediği esaslarla reeskonta kabul edebilir.

Geçmişte yatırım, işletme ve ihracatı teşvik kredileri bu alanda kullanılmış olsa da modern uygulamada bankacılık sistemi ağırlıkla açık piyasa işlemleriyle fonlandığından reeskont kredisi geniş bir likidite aracı olarak kullanılmamaktadır.

Zorunlu karşılıklar ise bankaların belirli yükümlülükleri karşılığında TCMB nezdinde tutmak zorunda olduğu tutarlardır.

Bunlar iki haftada bir hesaplanır ve belirli tesis döneminde tutulur.

Türk lirası ve yabancı para yükümlülüklerin farklı karşılık düzenleri olabilir.

Rezerv Opsiyonu Mekanizması, bankalara Türk lirası zorunlu karşılıklarının belirli bölümünü döviz veya altın cinsinden tesis etme imkanı vererek likidite yönetiminde esneklik yaratır, sermaye akımlarının kur oynaklığı üzerindeki etkisini azaltmayı ve TCMB brüt rezervlerini güçlendirmeyi amaçlar.

Bankalararası piyasalar ise TCMB piyasalarından farklı olarak bankaların ve bazı yatırım kuruluşlarının kendi aralarında yaptığı tezgahüstü işlemleri ifade eder.

Bankalararası repo piyasasında kuruluşlar repo işlemlerini Borsa İstanbul pazarları dışında, özel bir merkezi düzenlemeye tabi olmadan yapabilir; işlemler çoğunlukla telefonla pazarlık veya bilgi dağıtım firmalarının dealing imkanlarıyla yürütülür.

Bankalararası tahvil piyasasında sabit getirili menkul kıymetlerin doğrudan alım satımı yapılır.

Bankalararası TL piyasasında bankalar teminat almaksızın Türk lirası fon alışverişi yapar; teminat olmadığı için her banka yalnız line tanıdığı karşı tarafla ve bu limit içinde işlem yapar.

Oranlar piyasadaki likiditeye, bankaların nakit akışına ve fon ihtiyacına göre değişir.

Bankalararası döviz piyasası da fiziksel bir mekan değildir; bankalar yalnız line tanıdıkları bankalarla ve limitleri içinde işlem yapar.