SPL Finansal Piyasalar Takasbank ve Borsa Para Piyasaları, Swap Piyasası ve Ödünç Pay Piyasası Konu Anlatımı

Takasbank ve Borsa bağlantılı para, swap ve ödünç pay piyasaları, sermaye piyasasında fon, döviz, kıymetli maden ve pay ihtiyacının standart kurallarla karşılandığı altyapıları gösterir.

Bu konunun ana ekseni, tarafların birbirini doğrudan tanımasına veya ikili kredi riski üstlenmesine gerek kalmadan işlem yapabilmesidir.

Borsa İstanbul Para Piyasası Türk lirası fon arz edenlerle fon talep eden banka ve aracı kurumları buluşturur.

Takasbank Para Piyasası ise Takasbank bünyesinde üyelerin fon fazlası veya ihtiyacı için kurulan organize para piyasasıdır.

Her iki yapıda da işlem güvenliği teminat, limit, netleştirme, takas ve temerrüt kurallarına dayanır.

Sınav açısından ayrım şudur: Borsa İstanbul Para Piyasası borsa alım satım sistemi içinde TL borç alma verme emirlerinin eşleşmesini anlatırken, Takasbank Para Piyasası Takasbank tarafından işletilen ve yükümlülüklerin Takasbank garantisi altında olduğu ayrı bir organize piyasa olarak ele alınır.

Borsa İstanbul Para Piyasası'nda bankalar, aracı kurumlar ve Takasbank işlem yapabilir; üyeler portföy, müşteri, yatırım fonu, yatırım ortaklığı veya kamu kaynağı hesabına emir iletebilir.

Emirlerde alış tarafında en yüksek faiz oranı, satış tarafında en düşük faiz oranı önceliklidir; aynı oran varsa zaman önceliği uygulanır.

Aynı gün ve bir iş günü ileri başlangıç valörlü işlemler mümkündür, bitiş valörü ise belirlenen üst sınır içinde tarafların seçimine bırakılır.

Takas, teminat ve temerrüt esaslarının Takasbank düzenlemelerine bağlanması, bu piyasadaki fiyat oluşumu ile risk yönetiminin birbirinden ayrılmadığını gösterir.

Takasbank Para Piyasası'nda üyelik kapsamı daha geniştir; aracı kurum ve bankaların yanında finansal kiralama, faktoring ve finansman şirketleri, varlık yönetim şirketleri, sigorta ve emeklilik şirketleri, kamu haznedarlığı kapsamındaki kurumlar, belirli emekli yardım sandıkları, ipotek finansmanı kuruluşları ve TCMB yer alabilir.

Üyelik için ilgili mevzuatta engel bulunmaması, sözleşmenin imzalanması, gerekli özkaynak düzeyinin sağlanması, garanti fonu katkı payının yatırılması ve istenen bilgi belgelerin sunulması gerekir.

Para alan üye vade sonunda anapara ve faizi ödemekle yükümlüdür; vadeden önce borcu kapatarak işlemi sona erdirme hakkı yoktur.

Para satan üyenin temel yükümlülüğü valörde anaparayı sağlamaktır.

Takasbank, emirlerin eşleşmesiyle taraflara karşı yükümlülük üstlenir ve temerrüt halinde teminatları, garanti fonunu ve tahsis edilmiş sermaye kaynaklarını kullanabilir.

Swap Piyasası'nın amacı, para birimlerinin birbirleriyle veya kıymetli madenlerle belirlenmiş koşullarda değiştirilmesine imkan sağlamaktır.

Bu piyasada bankalar, aracı kurumlar ve TCMB işlem yapabilir; aracı kurumların işlem alanı özellikle kıymetli maden swap pazarı bakımından sınırlandırılmıştır.

Swap işleminde başlangıç valörü ve bitiş valörü iki ayrı takas tarihidir.

Para swapında başlangıç valöründe bir taraf TL, diğer taraf yabancı para yükümlülüğünü yerine getirir; bitiş valöründe başlangıçta alınan değerler ters yönde iade edilir.

Kıymetli maden swapında benzer mantık, kıymetli maden ile TL, dolar veya euro arasındaki değişim için uygulanır.

Swap puanı, vade sonu kurunun veya kıymetli maden fiyatının belirlenmesinde kullanılan temel emir unsurudur.

Piyasa çok fiyat yöntemiyle çalışır; limitli emir ve piyasa emri kullanılabilir.

Limitli emirlerde miktar, swap puanı ve kur veya maden fiyatı belirtilir; piyasa emri ise fiyat ya da swap puanı yazılmadan miktar üzerinden girilir ve karşılanmayan kısmı iptal olur.

Para Swap Pazarı'nda TL karşılığı döviz satım emirlerinde yüksek swap puanı ve düşük döviz kuru önceliklidir; TL karşılığı döviz alım emirlerinde düşük swap puanı ve yüksek döviz kuru önce gelir.

Kıymetli Madenler Swap Pazarı'nda da aynı öncelik mantığı, kıymetli maden fiyatı üzerinden kurulur.

İşlemler sırasında üyeler karşı tarafı bilmez; gerçekleşen fiyat ve miktar bilgileri borsa bülteniyle ilan edilir.

Takas yükümlülükleri, yeniden değerleme ve değişim teminatı Takasbank'ın belirlediği usullerle yönetilir.

Takasbank Ödünç Pay Piyasası, ödünce konu kıymeti ödünç almak veya vermek isteyen aracı kurum, banka ve bunların müşterilerinin talep ve tekliflerini karşılaştırır.

Piyasa Takasbank tarafından kurulur ve işletilir; Takasbank açık teklif yöntemiyle merkezi karşı taraftır.

Bu, eşleşme anında Takasbank'ın ödünç verene karşı ödünç alan, ödünç alana karşı ödünç veren konumuna geçmesi demektir.

Üyelerin müşterileri adına yaptıkları işlemlerde Takasbank'ın muhatabı müşteri değil üyedir.

ÖPP'de işlem yapabilmek için ilgili faaliyet iznine sahip olmak, prosedürdeki koşulları sağlamak ve Ödünç Pay Piyasası Sözleşmesi'ni imzalamak gerekir.

İşleme konu kıymetler, kredili alım ve açığa satışa konu olabilen Yıldız Pazar ve Ana Pazar payları ile borsa yatırım fonu katılma belgeleridir.

Kıymet piyasa değeri, Borsa'da oluşan ağırlıklı ortalama fiyat ve adet üzerinden belirlenir; işlem yoksa alış satış emirleri veya son ağırlıklı ortalama fiyat kullanılabilir.

Emirler talep veya teklif olarak girilir; günlük, kalanı iptal et ve blok eşleşmezse iptal et türleri bulunur.

Müşteri tipi, kıymet grubu, kıymet kodu, adet, valör, vade ve komisyon oranı zorunlu unsurlardır.

ÖPP'de işlemler aynı gün, bir iş günü veya iki iş günü valörlü olabilir; vadeler vadesiz, bir haftaya kadar günlük, belirli hafta vadeleri ve bir, iki, üç, altı, dokuz, on iki ay seçenekleriyle düzenlenir.

Vadesiz işlem, ödünç alana erken kapama ve ödünç verene geri çağırma hakkı verir.

Eşleşmede talepte yüksek komisyon oranı, teklifte düşük komisyon oranı önceliklidir; oran eşitliğinde zaman önceliği uygulanır.

Ödünç alan üye yeterli limit ve teminata sahip olmalıdır; ödünç veren için limit şartı aranmaz.

Açık işlemlere ilişkin halka açıklık oranına bağlı kıymet, üye ve sicil bazlı sınırlar, tek bir kıymette yoğunlaşmayı sınırlayan önemli risk kontrolüdür.

Takas aynı gün valörlü işlemlerde eşleşme anında, ileri valörlü işlemlerde valör gününde yapılır.

Ödünç kapama, vade sonunda kıymetin iadesiyle gerçekleşir; son kapama saatinden sonra borç kapanmazsa temerrüt hükümleri devreye girer.

Paylardan doğan mali haklar ödünç verene aittir, ancak yönetsel haklar ödünç verme süresinde kullanılamaz.