SPL Finansal Piyasalar Borsa İstanbul A.Ş. Borçlanma Araçları Piyasası (Piyasanın İşleyişi ve İlgili Düzenlemeler) Konu Anlatımı

Borçlanma Araçları Piyasası, Borsa İstanbul bünyesinde sabit getirili menkul kıymetlerin organize, şeffaf ve rekabete açık bir ortamda işlem görmesini sağlayan piyasadır.

Piyasanın amacı, borçlanma araçlarında likiditeyi artırmak, fiyat ve getiri oluşumunu görünür kılmak ve piyasa bilgisinin daha hızlı yayılmasını sağlamaktır.

İlk aşamada Kesin Alım Satım Pazarı ile kurulmuş, zaman içinde Repo Ters Repo Pazarı, Nitelikli Yatırımcıya İhraç Pazarı, Menkul Kıymet Tercihli Repo Pazarı, Pay Senedi Repo Pazarı, Gözaltı Pazarı ve Taahhütlü İşlemler Pazarı eklenmiştir.

Hazine tarafından ihraç edilen dış borçlanma araçlarının işlem gördüğü Uluslararası Tahvil Pazarı da bu yapıya dahil edilmiştir.

Dolayısıyla bu konu tek bir emir defterinden ibaret değildir; farklı işlem ihtiyaçlarına göre kurulmuş pazarların ortak kurallarını ve ayrışan özelliklerini birlikte okumak gerekir.

Piyasa kavramlarının başında fiyat gelir.

Borçlanma aracında fiyat, 100 birim nominal üzerinden verilen değerdir.

Fiyat, menkul kıymetin getiri unsurunu içerip içermemesine göre temiz fiyat veya kirli fiyat olarak adlandırılır.

Temiz fiyat, işlemiş faiz veya birikmiş kira içermeyen fiyattır; kirli fiyat ise valör tarihine kadar biriken faiz veya kira getirisini de içerir.

İşlemiş faiz, kupon döneminde son kupon tarihinden valöre kadar geçen gün sayısına düşen faiz tutarıdır.

Nominal değer, vade sonunda ödenecek anaparayı; itfa, anaparanın ve varsa kuponun yatırımcıya ödenmesini ifade eder.

Takas fiyatı, işlem yükümlülüğünün hesaplanmasında kullanılan fiyattır.

Bu ayrımlar özellikle kuponlu tahviller ve kira sertifikaları için önemlidir, çünkü yatırımcı yalnızca çıplak fiyatı değil, valöre kadar biriken getiriyi de hesaba katar.

Repo ve ters repo, piyasanın en temel işlem türlerindendir.

Repo, sermaye piyasası aracının geri alma taahhüdüyle satılmasıdır; ters repo, aynı aracın geri satma taahhüdüyle alınmasıdır.

Repo yapan taraf başlangıçta nakit sağlar ve menkul kıymeti verir; ters repo yapan taraf nakdi verir ve işlem sonunda menkul kıymeti geri satar.

Valör tarihi, menkul kıymet ve nakit yükümlülüklerinin yerine getirileceği takas günüdür.

Repo ve taahhütlü işlemlerde Valör 1 başlangıç valörünü, Valör 2 bitiş valörünü gösterir.

Bu yüzden Borçlanma Araçları Piyasasında fiyat kadar zaman da işlemin ekonomik sonucunu belirler.

Aynı oranla yapılan iki işlem, farklı valör ve vade yapısı nedeniyle farklı nakit akışları doğurabilir.

Valör tercihi bu nedenle emir fiyatı kadar işlem stratejisinin ayrılmaz bir parçasıdır.

Piyasada işlem yapabilecek kuruluşlar sınırlıdır.

Borsa düzenlemeleri uyarınca yetki verilmiş yatırım kuruluşları ile Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası işlem yapabilir.

Piyasada işlem yapacak üyelerin taahhütname imzalaması, Takasbank nezdinde gerekli hesapları açtırması, belirlenen teminatları yatırması ve Borsa tarafından öngörülen diğer yükümlülükleri yerine getirmesi gerekir.

Bu şartlar, piyasanın takas güvenliğine dayandığını gösterir.

İşlem görebilecek sermaye piyasası araçları pazar bazında Yönetim Kurulunca belirlenir.

Kamu menkul kıymetleri arasında devlet tahvilleri, hazine bonoları, TCMB likidite senetleri, gelir ortaklığı senetleri, gelire endeksli senetler ve kamu kira sertifikaları bulunabilir.

Özel sektör tarafında özel sektör tahvilleri, finansman bonoları, varlığa veya ipoteğe dayalı menkul kıymetler, varlık teminatlı menkul kıymetler, özel sektör kira sertifikaları ve yapılandırılmış borçlanma araçları işlem görebilir.

Bu araçların Türk lirası veya döviz ödemeli olması, yatırımcı açısından nakit akışı ve kur riskini değiştirir.

Genel işlem saatleri hafta içi 09.30 ile 17.30 arasındadır; Pay Senedi Repo Pazarı 10.00'da başlar.

Aynı gün valörlü işlemler çoğu pazarda 14.00'e kadar yapılabilir, ileri valörlü işlemler ise 17.30'a kadar sürebilir.

Uluslararası Tahvil Pazarı'nda aynı gün valörlü emir girişi yapılamaz.

Açık piyasa işlemleri çerçevesinde Repo Ters Repo Pazarı ve Taahhütlü İşlemler Pazarı'nda 09.00 ile 09.30 arasında yalnız TCMB emir iletebilir.

Emirler BISTECH işlem platformuna işlem terminalleri veya FIX bağlantısıyla gönderilir; sisteme erişimde sorun varsa telefonla emir iletimi mümkündür.

Üyeler kendi emir bilgilerini görebilir, diğer üyelerin emirlerini göremez; gerçekleşen işlem sonrasında karşı taraf bilgisi işlem taraflarına bildirilir.

Eşleşmede fiyat veya oran önceliği ile zaman önceliği uygulanır.

Çok fiyat yöntemi genel kuraldır; bu yöntemde emirler seans boyunca farklı fiyat veya oranlardan sürekli eşleşir.

Tek fiyat yönteminde ise emirler belirli süre toplanır, en fazla işlem miktarını sağlayan denge fiyatı bulunur ve işlemler bu fiyat üzerinden gerçekleştirilir.

Repo pazarlarında oran önceliği belirleyicidir; repo emirlerinde daha yüksek oran, ters repo emirlerinde daha düşük oran önceliklidir.

Fiyat veya oran eşitliğinde sisteme önce iletilen emir öne geçer.

Emirler genellikle verildikleri gün geçerlidir; gerçekleşmeyen veya kısmen gerçekleşen emirler değiştirilebilir ya da iptal edilebilir.

Minimum emir büyüklüğü ve emir adımları pazarın niteliğine göre belirlenir.

Kesin Alım Satım Pazarı, menkul kıymetin kesin olarak alınıp satıldığı temel pazardır.

Burada taraflardan biri valör tarihinde menkul kıymeti, diğeri nakdi teslim eder ve mülkiyet el değiştirir.

Repo Ters Repo Pazarı, repo ve ters repo işlemlerinin genel pazarını oluşturur; işlemde kıymet grubu üzerinden hareket edilir ve ters repo yapan taraf çoğu zaman hangi kıymeti alacağını işlem gerçekleştikten sonra öğrenir.

Menkul Kıymet Tercihli Repo Pazarı'nda ise işleme konu kıymet açıkça seçilir; taraflar repo oranının yanında kıymet ve fiyat bilgisini de dikkate alır.

Pay Senedi Repo Pazarı, BIST 50 kapsamındaki ve Borsa tarafından uygun görülen payların repo işlemine konu edilebildiği pazardır.

Bu pazar, pay piyasası aracı ile repo mantığını birleştirdiği için diğer repo pazarlarından ayrılır.

Nitelikli Yatırımcıya İhraç Pazarı, Borçlanma Araçları Piyasası bünyesinde birinci el ihraç işleminin yapılabildiği pazardır.

Halka arz edilmeksizin yalnız nitelikli yatırımcılara satılacak özel sektör borçlanma araçları burada ihraç edilebilir; ihraç tamamlandıktan sonra ilgili kıymetler ikincil piyasada yine nitelikli yatırımcılar arasında işlem görebilir.

Gözaltı Pazarı, önceden işlem görürken Borsa tarafından gözaltına alınması uygun görülen kıymetler için kullanılır.