SPL Finansal Piyasalar Tezgahüstü Piyasalar Konu Anlatımı

Tezgahüstü piyasalar, finansal piyasaların organize piyasalardan ayrılan yüzünü gösterir.

Organize piyasa, yetkili otoritelerin gözetim ve denetimi altında, merkezi bir yapı içinde, önceden belirlenmiş yazılı kurallara göre ve çoğu zaman belirli bir elektronik platformda işlem yapılan piyasadır.

Borsa İstanbul bu yapının tipik örneğidir.

Tezgahüstü piyasa ise merkezi bir işlem yeri olmadan, telefon veya elektronik iletişim araçları üzerinden, tarafların ihtiyaçlarına göre serbestçe yapılandırılmış sözleşmelerle işlem yapılan piyasadır.

Burada tek bir emir defteri, tek bir merkez ve bütün katılımcıları aynı biçimde bağlayan ayrıntılı borsa kuralları bulunmaz.

İşlemin fiyatı, miktarı, vadesi, teminatı ve diğer koşulları tarafların pazarlığına göre şekillenebilir.

Bu piyasalarda çok sayıda işlemci veya aracı kuruluş bulunur.

Kendi portföyünden alım satım yaparak iki yönlü fiyat veren işlemciler piyasa yapıcısı gibi çalışır.

Ancak merkezi bir emir defteri bulunmadığı için yatırımcının en iyi fiyatı bulması organize piyasadaki kadar kolay değildir.

Aynı varlık için birden fazla kuruluş farklı kotasyon verebilir; yatırımcı veya karşı taraf, telefon, elektronik ilan tahtası, veri yayını veya doğrudan görüşme yoluyla bu kotasyonları karşılaştırmak zorunda kalabilir.

Likidite, organize borsalarda ağırlıkla yatırımcı emirlerinden doğarken, tezgahüstü piyasalarda çoğunlukla kendi portföyünden işlem yapan kuruluşların kotasyon verme isteğine bağlıdır.

Bu nedenle piyasa koşulları bozulduğunda likidite hızla daralabilir.

Organize piyasa ile tezgahüstü piyasa arasındaki ikinci büyük fark düzenleme ve gözetim düzeyidir.

Organize piyasalarda işlem gören ürünler standarttır, emir ve işlem kuralları önceden bellidir, üyelik şartları vardır, gözetim sistemleri çalışır ve kamuyu aydınlatma yükümlülükleri güçlüdür.

Bu durum esnekliği azaltır, fakat güvenliği artırır.

Tezgahüstü piyasalarda ise kurallar daha esnektir; taraflar işlem saatini, sözleşme büyüklüğünü, vade yapısını, teminatı ve diğer koşulları kendileri belirleyebilir.

Esneklik risk yönetimi açısından yararlı olabilir, çünkü taraflar standart borsa sözleşmesinin karşılamadığı özel ihtiyaca uygun sözleşme kurabilir.

Buna karşılık gözetim, şeffaflık ve veri toplama daha zordur.

Merkezi kaynak olmayınca düzenleyici otoritenin toplam riskleri izlemesi güçleşir.

Karşı taraf riski, tezgahüstü piyasanın en kritik özelliğidir.

Organize borsalarda takası garanti eden takas kurumu veya merkezi karşı taraf bulunduğundan, alıcı ve satıcı işlemin karşı tarafının yükümlülüğünü yerine getirip getirmeyeceğini ayrıca değerlendirmez.

Tezgahüstü işlemlerde ise taraflardan birinin nakdi, menkul kıymeti veya başka bir varlığı vadesinde teslim edememesi mümkündür.

Bu nedenle tezgahüstü işlem yapan kuruluşlar karşı taraf limitleri, teminat, kredi riski değerlendirmesi ve sözleşmesel korumalar kullanır.

Şeffaflık da sınırlıdır; organize piyasalarda fiyat ve miktar bilgileri kamuya açıkken, tezgahüstü işlemlerde bu bilgiler çoğu zaman yalnız işlem taraflarınca bilinir.

Bu durum önceki işlem fiyatlarının görülmesini, adil fiyatın bulunmasını ve piyasa gözetimini zorlaştırır.

Kotasyon ve halka açıklık koşulları bakımından da fark büyüktür.

Bir şirket payının organize borsada işlem görmesi için kotasyon, kamuyu aydınlatma ve belirli mali ya da kurumsal şartları sağlaması gerekir.

Tezgahüstü pay piyasalarında ise bu koşullar hafif olabilir veya hiç aranmayabilir.

Bu durum küçük ölçekli şirketlerin fon bulmasına ve zamanla organize borsa koşullarına hazırlanmasına imkan tanır.

Ancak aynı nedenle bu paylarda risk yüksektir.

Şirket ölçeğinin küçük olması, dolaşımdaki pay miktarının sınırlılığı, tek seferlik büyük işlemler ve sınırlı kamuyu aydınlatma, likiditenin düşük ve fiyat oynaklığının yüksek olmasına yol açabilir.

Tezgahüstü piyasalarda işlem hacmi bazı alanlarda çok büyük olabilir, fakat bu hacim her zaman kolay alım satım yapılabildiği anlamına gelmez; alış ve satış kotasyonları arasındaki fark geniş olabilir.

Tezgahüstü türev piyasaları bu konunun merkezindedir.

Forward sözleşme, tarafların standart olmayan bir varlığı, önceden belirledikleri koşullarla ileri bir tarihte alıp satmayı kararlaştırdığı sözleşmedir.

Fiyat, miktar, vade ve diğer unsurlar taraflarca serbestçe belirlenir; garantör bulunmadığı için karşı tarafın yükümlülüğünü yerine getirmeme riski vardır.

Forward sözleşmelerin standart olmaması, bunların kolay devredilememesine ve ikinci el piyasalarının sınırlı kalmasına yol açar.

Opsiyon sözleşmesi, belirli bir varlığı ileri bir tarihte veya vadeye kadar önceden belirlenen fiyattan alma ya da satma hakkı verir; borsada işlem gördüğünde takas kurumu güvence sağlar, ancak bazı opsiyonlar özellikle faiz oranına dayalı olduğunda tezgahüstü piyasada işlem görür.

Swap sözleşmesi ise iki tarafın gelecekteki nakit akışlarını belirli kurallarla değiştirmesine dayanır; para, mal ve faiz oranı swapları başlıca türlerdir.

Dünya genelinde tezgahüstü türev piyasaları özellikle döviz, faiz, kredi ve hisse türevlerinde çok büyük hacme ulaşmıştır.

Bretton Woods sisteminin sona ermesi, dalgalı kur rejimine geçiş, petrol krizi ve piyasa risklerinin artması finansal türev araçlara ihtiyacı büyütmüştür.

Organize türev borsaları standart sözleşmelerle likidite sağlarken, tezgahüstü türev piyasaları taraflara özel risk yönetimi imkanı vermiştir.

Ancak 2008 küresel finansal krizi, bu esnekliğin sistemik risk yaratabileceğini göstermiştir.

Kriz sonrasında G-20 kararları, ABD Dodd-Frank düzenlemeleri, Avrupa Birliği EMIR düzenlemeleri, IOSCO ve Basel III çerçeveleri gibi adımlar tezgahüstü türev işlemlerine daha sıkı kurallar getirmiştir.

Temel amaç, işlemlerin raporlanması, risklerin görünür kılınması, teminatlandırmanın güçlendirilmesi ve uygun sözleşmelerde merkezi karşı taraf üzerinden takas yapılmasıdır.

Raporlama ve veri depolama kuruluşları bu yeni yaklaşımın önemli unsurudur.

Türev işlemlere ait kayıtların merkezi platformlarda tutulması, düzenleyici otoritelerin toplam riski görmesini kolaylaştırır.

Belirli büyüklüğü aşan blok işlemlerin raporlanması, fiyat ve hacim bilgilerinin daha düzenli paylaşılması ve merkezi takasa konu olan işlemlerde merkezi karşı tarafın alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı konumuna geçmesi riskleri azaltır.

Merkezi karşı taraf uygulaması, takas kuruluşunun kendi kaynaklarını ve teminat mekanizmasını kullanarak takası garanti etmesi anlamına gelir.

Bu yapı özellikle dalgalı piyasa koşullarında karşı taraf riskini azaltır, ancak merkezi karşı tarafın risk yönetiminin güçlü olmasını da zorunlu kılar.

Türkiye'de en yaygın tezgahüstü piyasalar Bankalararası TL Piyasası, Bankalararası Döviz Piyasası, Bankalararası Tahvil Piyasası ve Bankalararası Repo Piyasasıdır.

Bu piyasalarda bankalar ve yatırım kuruluşları çoğu zaman telefonla pazarlık veya veri yayın firmalarının dealing imkanları üzerinden, yalnız birbirlerine tanıdıkları line limitleri içinde işlem yapar.