SPL Finansal Piyasalar Borsa İstanbul A.Ş. Pay Piyasası (Piyasanın İşleyişi ve İlgili Düzenlemeler) Konu Anlatımı

Pay Piyasası, Borsa İstanbul içinde ortaklık hakkını veya pay piyasası bağlantılı ekonomik değeri temsil eden sermaye piyasası araçlarının işlem gördüğü organize alım satım ortamıdır.

Bu piyasada temel araç anonim ortaklık payıdır; pay sahibi olmak şirket sermayesine ortak olmayı ifade eder.

Bunun yanında yeni pay alma hakları, borsa yatırım fonu katılma payları, varantlar, yatırım kuruluşu sertifikaları, sahipliğe dayalı kira sertifikaları, gayrimenkul sertifikaları, gayrimenkul yatırım fonu ve girişim sermayesi yatırım fonu katılma payları ile emtia sertifikaları da ilgili koşullar sağlandığında Pay Piyasasında işlem görebilir.

Hangi aracın hangi pazar, platform veya sistemde işlem göreceği işlemler başlamadan önce Kamuyu Aydınlatma Platformu üzerinden duyurulur.

Bu nedenle sınav açısından Pay Piyasası yalnızca hisse senedi alım satımı değil, farklı araç türlerinin pazar yapısına, emir kurallarına ve takas düzenine bağlandığı kapsamlı bir piyasa mimarisidir.

Yeni pay alma hakkı, bedelli sermaye artırımında mevcut ortakların artırıma öncelikli katılma hakkını temsil eder ve kullanım süresi içinde ayrı bir işlem sırası açılarak alınıp satılabilir.

Borsa yatırım fonu, portföyündeki varlıkların veya nakdin teslimiyle katılma payı oluşturulabilen, katılma payları Borsa İstanbul'da işlem gören ve genellikle bir endeksin performansını yansıtmayı hedefleyen fon malvarlığıdır.

Varant, dayanak varlığı veya göstergeyi belirli fiyattan belirli vadede ya da vadeye kadar alma veya satma hakkı veren menkul kıymetleştirilmiş opsiyon niteliğindedir; yatırımcı dayanak varlığı değil, bu hakkı satın alır.

Sertifikalar ise önceden belirlenmiş koşullar oluştuğunda yatırımcıya alacak hakkı veren yapılandırılmış finansal ürünlerdir.

Bu araçlarda ihraççının mali gücü önemlidir, çünkü yatırımcıya karşı yükümlülük ihraççı üzerinde doğar.

Pay Piyasasının birincil piyasa yönü, payların yatırımcıya ilk kez satıldığı halka arz aşamasında görülür.

Birincil piyasa işlemlerinde sabit fiyat, değişken fiyat veya sürekli işlem yöntemi kullanılabilir.

Sabit fiyat yönteminde tek fiyat üzerinden talep toplanır; talep satış miktarını aşarsa dağıtım zaman önceliğine göre yapılır.

Değişken fiyat yönteminde yatırımcılar belirlenen fiyat aralığında emir verir ve arzın karşılandığı fiyat halka arz fiyatının belirlenmesinde esas alınır.

Sürekli işlem yöntemi ise halka arz satış sürecini ikincil piyasa mantığına daha yakın yürütür.

Halka arz süresince ikincil piyasa işlemleri başlamaz; satış tamamlandıktan sonra pay, Yönetim Kurulu kararı doğrultusunda ilgili pazarda işlem görmeye başlar.

Böylece birincil piyasa ihraççıya fon sağlarken, ikincil piyasa yatırımcılar arasında sürekli likidite yaratır.

İkincil piyasa pazar yapısı, payların benzer büyüklük ve likidite özellikleriyle gruplandırılmasına dayanır.

Yıldız Pazar, Ana Pazar ve Alt Pazar arasındaki ayrımda şirketin piyasa değeri, fiili dolaşımdaki payların piyasa değeri, fiili dolaşım oranı ve likidite gibi ölçütler dikkate alınır.

Yakın İzleme Pazarı, yatırımcıların daha yakından izlenmesi gereken şirket payları için; Piyasa Öncesi İşlem Platformu, halka açık olup Borsada işlem görmeyen ortaklık paylarının belirli kurallarla işlem görebilmesi için; Yapılandırılmış Ürünler ve Fon Pazarı, varant, sertifika ve fon katılma payları gibi araçlar için oluşturulmuştur.

Girişim Sermayesi Pazarı yalnız nitelikli yatırımcılar arasında işlem gören paylara alan açar.

Emtia Pazarı ise emtia sertifikaları için kullanılır.

Bu ayrımın sınavdaki önemi, pazar türünün fiyat marjı, açığa satış, kredili işlem ve brüt takas gibi kuralları doğrudan etkilemesidir.

Pazar değişiklikleri dönemsel değerlendirmelerle yapılabildiğinden, şirketin işlem ortamı zaman içinde yeniden sınıflandırılabilir.

Seans yapısı, emirlerin hangi zamanda ve hangi yöntemle işleme dönüşeceğini belirler.

Açılış bölümünde emirler toplanır ve açılış fiyatı belirlenir; sürekli işlem bölümünde çok fiyat yöntemiyle emirler anlık olarak eşleşir; kapanış bölümünde ise gün sonu fiyat oluşumu için emirler tekrar toplanabilir.

Çok fiyat yönteminde alım ve satım emirleri seans boyunca farklı fiyatlardan, fiyat ve zaman önceliğine göre eşleşir.

Tek fiyat yönteminde emirler belirli süre toplanır, en fazla işlem miktarını sağlayan denge fiyatı belirlenir ve işlemler bu fiyat üzerinden gerçekleştirilir.

Fiyat önceliği, alımda daha yüksek fiyatlı, satımda daha düşük fiyatlı emrin öne geçmesi demektir; aynı fiyatlı emirlerde sisteme önce giren emir önceliklidir.

Bu basit kural, piyasanın adil ve öngörülebilir çalışmasının temelidir.

Her sermaye piyasası aracı için baz fiyat ve fiyat değişim sınırları önem taşır.

Baz fiyat çoğu durumda önceki işlem gününün kapanış fiyatına dayanır ve ilgili pazarın marjı uygulanarak gün içinde işlem görülebilecek alt ve üst sınırlar hesaplanır.

Emirler fiyat adımlarına uygun girilmelidir.

Limit emir, belirli fiyat ve miktarla girilen temel emir tipidir; piyasa emri fiyat belirtmeden karşı taraftaki uygun emirlerle eşleşmeyi hedefler; piyasadan limite emir, karşılandığı fiyat seviyesinde kalan kısmı limit emre dönüştürebilir.

Emirlerin günlük, kalanı iptal et veya belirli süreli geçerlilik biçimleri bulunabilir.

Ayrıca müşteri, portföy ve fon ayrımı ile hesap numarası giriş zorunluluğu emirlerin kimin hesabına verildiğinin izlenebilir olmasını sağlar.

Açığa satış, sahip olunmayan sermaye piyasası aracının ödünç alma veya teslim etme yükümlülüğü çerçevesinde satılmasıdır ve yalnız yetkili kurumlarca yapılabilir.

Genel kural, açığa satışın son işlem fiyatından daha yüksek fiyatla yapılmasıdır; buna yukarı adım kuralı denir.

Bazı pazarlarda veya araçlarda açığa satış ve kredili işlem sınırlı ya da yasaktır.

Brüt takas, netleştirmenin kaldırıldığı paylarda alıcının takas tarihinde yeterli nakdi, satıcının yeterli payı bulundurmasını gerektirir.

Takasbank normalde pay ve nakit yükümlülüklerini netleştirerek takası kolaylaştırır; brüt takasta ise yatırımcı ve üye bazında teslim disiplini güçlendirilir.

Bu uygulama özellikle olağan dışı fiyat ve miktar hareketlerinin önüne geçmek için kullanılır.

Piyasa güvenliği açısından devre kesici ve tedbir sistemleri ayrıca önemlidir.

Pay bazında devre kesici, belirli fiyat hareketlerinde işlemleri geçici olarak durdurup emir toplama aşamasına geçerek fiyat oluşumuna nefes aldırır.

Endekse bağlı devre kesici sistemi ise piyasa genelinde keskin düşüşlerde daha geniş kapsamlı durdurma mekanizmasıdır.