SPL Finansal Piyasalar Borsa İstanbul A.Ş. Vadeli İşlemler ve Opsiyon Piyasası (Piyasanın İşleyişi ve İlgili Düzenlemeler) Konu Anlatımı

Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası, türev sözleşmelerin Borsa İstanbul çatısı altında organize, kurallı ve takas güvencesiyle işlem gördüğü piyasadır.

Vadeli işlem sözleşmesi, belirli bir vadede, önceden belirlenmiş fiyat, miktar ve nitelikte dayanak varlığı alma veya satma yükümlülüğü verir.

Opsiyon sözleşmesi ise alan tarafa ödediği prim karşılığında dayanak varlığı alma veya satma hakkı sağlar; satan taraf, aldığı prim karşılığında bu hakkın kullanılmasına katlanmakla yükümlüdür.

Dayanak varlık; pay, endeks, döviz, kıymetli maden, emtia, faiz oranı, devlet iç borçlanma senedi ya da ekonomik gösterge olabilir.

Uzun pozisyon, sözleşme türüne göre alma hakkı veya alma yükümlülüğü taşıyan tarafı; kısa pozisyon ise satma yükümlülüğü veya opsiyon satıcısının yükümlülüğünü anlatır.

Açık pozisyon, ters işlem, nakdi uzlaşma veya fiziki teslimatla henüz kapatılmamış pozisyondur.

Piyasa, sözleşme türlerine göre ayrı pazarlara bölünür.

Döviz Türev Pazarı, Endeks Türev Pazarı, Pay Türev Pazarı, Kıymetli Madenler Türev Pazarı, Emtia Türev Pazarı, Elektrik Türev Pazarı, Faiz Türev Pazarı, Devlet İç Borçlanma Senetleri Türev Pazarı, BYF Türev Pazarı, Yabancı Endeksler Türev Pazarı ve Metal Türev Pazarı bu yapının parçalarıdır.

Emirlerin eşleştirilmesi ve özel işlem bildirimleri ilgili pazar altında yapılır.

Bu ayrım, yalnızca dayanak varlık farklılığı değildir; seans, teminat, fiyat değişim limiti, uzlaşma yöntemi, teslimat ve sözleşme kodu gibi unsurlar da sözleşme sınıfına göre farklılaşabilir.

Günlük iş akışı belirli aşamalardan oluşur.

İşlem yapılmayan dönemlerde sistem açık olabilir, fakat yeni emir girişi veya işlem gerçekleşmesi mümkün değildir; önceki günlerden kalan emirlerde sınırlı iptal ya da kötüleştirme işlemleri yapılabilir.

Açılış seansı, emirlerin belirli süre eşleşmeden toplandığı ve süre sonunda tek fiyat yöntemiyle eşleştirildiği bölümdür.

Tek fiyat yönteminde amaç, en fazla işlem miktarını sağlayan denge fiyatını bulmaktır.

Emir toplama aşamasının ardından eşleştirme, belirli kısa aralık içinde rassal bir anda başlar.

Normal seans, fiyat ve zaman önceliğine dayanan çok fiyat yöntemiyle işlemlerin sürdüğü ana bölümdür.

Bu bölümde emir girişi, emir değişikliği, iptal, özel işlem bildirimi ve uygun hallerde esnek sözleşme oluşturma mümkündür.

Gün sonunda günlük uzlaşma fiyatları, vade sonunda ise vade sonu uzlaşma fiyatları ilan edilir.

Belirli sözleşmelerde normal seansı akşam seansı izler; akşam seansı işlemleri bir sonraki normal seans işlemi kabul edilir.

VİOP'ta işlem yöntemi kural olarak çok fiyat yöntemidir.

Alım emirlerinde daha yüksek fiyat, satım emirlerinde daha düşük fiyat önceliklidir; fiyat eşitliğinde sisteme önce gelen emir öne geçer.

Açılış seansındaki tek fiyat yöntemi bu genel kuralın istisnasıdır.

Genel Müdür gerekli görürse seansların belirli bölümünde veya tamamında farklı yöntemlerin uygulanmasına karar verebilir.

Piyasa üyeleri, belirli asgari miktarın üzerindeki emirleri emir defterine göndermeden özel işlem bildirimi yoluyla işleme dönüştürebilir.

Tek taraflı özel işlem bildirimi, tarafların farklı üyeler olduğu durumda kullanılır; çift taraflı özel işlem bildirimi ise aynı üyenin hem alıcı hem satıcı olduğu işlemler içindir.

Bu bildirimler fiyat istatistiklerinde ayrı izlenebilse de hacim ve miktar hesaplarına dahil edilir.

Emir yapısı, piyasanın işleyişini anlamak için önemlidir.

Limit emir, fiyat ve miktar belirtilerek girilir.

Piyasadan limite emir fiyatsız girilir, en iyi fiyat seviyesinden eşleşir ve kalan miktar son işlem fiyatından limit emre dönüşür.

Şarta bağlı emir, belirlenen koşul gerçekleşene kadar emir defterinde yer almaz; koşul sağlanınca aktifleşir.

Vadeler arası strateji emri, aynı dayanak varlığın farklı vade aylarında ters yönlü iki pozisyonun tek bir strateji fiyatı üzerinden iletilmesini sağlar.

Emir geçerlilikleri de farklıdır: günlük emir gün sonunda iptal olur; iptale kadar geçerli emir sözleşmenin vadesine kadar sistemde kalabilir; tarihli emir belirtilen tarihe kadar geçerlidir; kalanı iptal et ve gerçekleşmezse iptal et koşulları emrin anlık gerçekleşme durumuna göre iptal mekanizması yaratır.

Piyasada sözleşmelerin işlem görmesi durdurulabilir veya sonlandırılabilir.

Dayanak varlığın spot piyasasında işlemlerinin durması, lisans anlaşmasının sona ermesi, yeterli işlem veya açık pozisyon bulunmaması gibi durumlar sözleşmeye ilişkin işlem kararlarını etkileyebilir.

Endekse bağlı devre kesici sistemi tetiklendiğinde, ilgili pay ve pay endeksi vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinde işlemler geçici olarak durabilir.

Olağanüstü durumlarda seans saatleri, günlük fiyat değişim limitleri, uzlaşma yöntemi, açık pozisyonların kapatılması veya işlemlerin yalnız pozisyon kapatmaya yönelik yapılması gibi tedbirler alınabilir.

Bu yetkiler piyasanın dürüst, düzenli ve güvenilir çalışmasını korumaya yöneliktir.

Hatalı işlem iptali, sınavda ayrıntı karıştırmaya elverişli bir konudur.

Üye hatası sonucu gerçekleşen işlemler kural olarak iptal edilmez; ancak belirli sürede başvuru yapılması, referans fiyat karşılaştırmasına göre fiyat sapmasının bulunması ve zarar tutarının asgari eşiği aşması gibi şartlar gerçekleşirse iptal talebi değerlendirilebilir.

Teknik nedenlerle sisteme erişilemediğinde bekleyen emirlerin telefon veya e-posta ile iptali istenebilir; ancak emirler piyasa personeli tarafından iptal edilene kadar eşleşebilir ve bu arada gerçekleşen işlemler için üyenin sorumluluğu devam eder.

Bu düzenlemeler, işlem güvenliği ile piyasa sürekliliği arasındaki dengeyi gösterir.

Uzlaşma fiyatı ve özsermaye halleri de VİOP'un ayırt edici parçalarıdır.

Uzlaşma fiyatı, hesapların güncellenmesinde, teminat çağrılarında, nakdi uzlaşmada ve fiziki teslimatta kullanılır.

Uzlaşma fiyatlarının belirlenmesi ve gerektiğinde düzeltilmesi için Uzlaşma Fiyatı Komitesi görev yapar.

Temettü, bedelli veya bedelsiz sermaye artırımı, birleşme, bölünme ya da pay grupları arasındaki değişim gibi özsermaye halleri, dayanak payın değerini veya miktarını etkilediğinden vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerine uyarlama yapılmasını gerektirebilir.

Bu alanda Özsermaye Halleri Komitesi karar süreçlerinde rol oynar.

Takas merkezi Takasbank'tır; teminat ve temerrüt esasları Takas mevzuatı çerçevesinde yürütülür.

Sözleşme kodları, VİOP'ta işlem gören ürünlerin kimliğini gösterir.

Vadeli işlem sözleşmesi kodu sözleşme grubunu, gerekiyorsa uzlaşma şeklini, dayanak varlık kodunu, mini sözleşme bilgisini ve vade tarihini içerir.