SPL Finansal Piyasalar Türkiye Elektronik Fon Alım Satım Platformu (İşleyişi ve İlgili Düzenlemeler) Konu Anlatımı

Türkiye Elektronik Fon Alım Satım Platformu, yatırım fonu katılma paylarının merkezi bir elektronik altyapı üzerinden alınıp satılmasını sağlayan sistemdir.

Platformun temel amacı, fon kurucularının fon paylarını yalnızca kendi dağıtım kanallarıyla sınırlı kalmadan platforma üye dağıtım kuruluşları aracılığıyla yatırımcılara ulaştırabilmesidir.

Bu yapı, fon dağıtımını tek bir kurumun ekranından çıkarır; yatırım kuruluşları ve izinli portföy yönetim şirketleri üzerinden daha geniş bir erişim sağlar.

Takas ve saklama süreçleri Takasbank ile Merkezi Kayıt Kuruluşu sistemleriyle entegre yürür.

Bu nedenle TEFAS sadece emir girilen bir pazar gibi değil, talimat kabulü, fon payı blokajı, nakit netleştirme, teminat, temerrüt ve komisyon süreçlerini birlikte yöneten bir işlem altyapısı olarak anlaşılmalıdır.

Hukuki çerçevede yatırım fonlarına ilişkin düzenlemeler ve Sermaye Piyasası Kurulu ilke kararları önem taşır.

Kurul, uygun gördüğü fonların merkezi fon dağıtım platformuna dahil edilmesine ve bu fonların yatırım kuruluşları ile portföy yönetim şirketleri tarafından alınıp satılmasına ilişkin düzenleme yapabilir.

Platformda fon kurucuları, portföy aracılığı veya işlem aracılığı izni olan yatırım kuruluşları ve fon payı pazarlama dağıtım izni bulunan portföy yönetim şirketleri işlem yapabilir.

Kurucu sıfatıyla yer alacak üyeler kurucu sözleşmesini, dağıtıcı sıfatıyla yer alacak üyeler dağıtım kuruluşu sözleşmesini imzalar.

Bu ayrım sınavda önemlidir; kurucu fonu ihraç eden ve yönetimsel bilgileri sağlayan taraftır, dağıtım kuruluşu ise yatırımcı talimatını platforma ileten taraftır.

Platformda işlem görecek fonlar bakımından Kurul tarafından işlem zorunluluğu getirilen fonlar yanında, kurucunun talebiyle platforma alınabilecek fon türleri bulunur.

Para piyasası fonları, para piyasası katılım fonları, kısa vadeli tahvil ve bono fonları, kısa vadeli kira sertifikaları katılım fonları gibi fonlar bu kapsamda ele alınır.

Her fonun platformda işlem görebilmesi için tanımlama, fiyat bildirimi, valör, marj, komisyon ve benzeri operasyonel bilgilerinin sisteme işlenmesi gerekir.

Müşteri adına talimat girilebilmesi için hesabın MKK sisteminde işlem yapabilir durumda olması gerekir.

Eğer talimat konusu hesap bir fon veya emeklilik yatırım fonu hesabıysa Takasbank tarafındaki işlem yapabilirlik de aranır.

Serbest fon katılma payı alımında müşterinin nitelikli yatırımcı niteliğinin MKK sisteminde bulunması gerekir; aksi halde talimat işleme alınmaz.

Bu kontroller, TEFAS'ın yatırımcı uygunluğu ve kayıt altyapısını talimat sürecine bağladığını gösterir.

Fon payı alım satım sürecinde alım talimatları kurucunun tercihine bağlı olarak adet veya tutar üzerinden iletilebilir; satım talimatları ise adet üzerinden girilir.

Güncel valörlü alımda adet üzerinden giriş varsa tutar adet ile fiyatın çarpımıyla bulunur; tutar üzerinden girişte alınacak adet tutarın fon fiyatına bölünmesiyle hesaplanır.

İleri valörlü işlemlerde risk, talimat günü ile valör günü arasındaki fiyat değişiminden doğar.

Bu nedenle adet üzerinden ileri valörlü alım veya satım talimatında marjlı fon fiyatı kullanılarak talimat tutarı hesaplanır.

Tutar üzerinden ileri valörlü alımda fon fiyatı marj oranı kadar düşürülür ve eşleşecek adet buna göre belirlenir.

Valör gününde işlem, kurucu veya operatör üye tarafından sisteme girilen geçerli fon fiyatı üzerinden sonuçlanır; daha fazla adet veya tutar gerçekleşmez, gerektiğinde daha düşük gerçekleşme oluşabilir.

Alım talimatlarında iki temel yeterlilik kontrolü vardır: dağıtım kuruluşunun işlem limiti ve kurucunun TEFAS havuz hesabındaki fon payı bakiyesi.

İkisi de yeterliyse talimat eşleşir.

Dağıtım kuruluşunun limiti yeterli ancak kurucu havuz bakiyesi yetersizse talimat, dağıtım kuruluşunun tercihine göre iptal edilebilir veya bekletilebilir.

Bekleyen talimatlar havuz bakiyesi yeterli hale geldiğinde öncelik sırasıyla eşleşir.

Kurucu havuz hesabı yeterli olduğu halde dağıtım kuruluşu limiti yetersizse talimat teminat bekleyen durumda sisteme kabul edilir ve ilgili fon payı havuzda bloke edilir; limit talimat iptal saatine kadar açılmazsa talimat iptal edilir ve blokaj çözülür.

Satım talimatlarında ise talimat girildiği anda müşteri hesabında yeterli fon payı varsa bu paylar MKK tarafında bloke edilir ve talimat eşleşir.

Platformda takas mantığı, valör günü nakit ve fon payı yükümlülüklerinin netleştirilmesine dayanır.

Eşleşmiş talimatların TL nakit tutarları valör gününde belirlenen saatte, yabancı para tutarları daha erken bir saatte netleştirilir.

Üye nakit alacaklıysa fon payı aktarımları hemen yapılır; nakit alacak aktarımı havuzda bakiye oluştukça gerçekleşir.

Üye nakit borçluysa borçlu olduğu fon payı aktarımları hemen yapılır, alacaklı olduğu fon payı aktarımları ise kapattığı nakit borçla orantılı yürür.

Fon payı aktarımlarının parçalı gerçekleştirilmemesi, operasyonel kesinlik açısından dikkat edilmesi gereken bir kuraldır.

Net nakit alacaklar üyelerin Takasbank nezdindeki serbest cari hesaplarına aktarılır.

Nakit yükümlülüğü Takasbank tarafından fonlama limiti kullanılarak karşılanan üye, fonlanan tutarı ve faizini ödemekle yükümlüdür.

Temerrüt hükümleri TEFAS'ın disiplin mekanizmasıdır.

Valör tarihinde TL nakit yükümlülüğünü belirlenen saat itibarıyla, yabancı para yükümlülüğünü ise kendi son saatinde yerine getirmeyen üye ayrıca bildirim yapılmadan temerrüde düşer.

Temerrüt faizinde TCMB geç likidite penceresi borç verme oranı ile repo ters repo, TCMB Bankalararası Para Piyasası veya Takasbank Para Piyasası gecelik ağırlıklı ortalama faizlerinden en yüksek olanı esas alınır.

Faiz, valör tarihi ile yükümlülüğün yerine getirildiği tarih arasındaki takvim günleri ve yükümlülüğün kapatıldığı saate göre belirlenen katsayılarla hesaplanır.

Yabancı para temerrüdünde tutar, gecikmeli kapatılan yabancı para miktarı ile borç kapama tarihindeki TCMB döviz alış kuru kullanılarak TL karşılığına çevrilir.

Karşı tarafın temerrüdü nedeniyle alacağını valör gününde alamayan kuruma, koşullar sağlanırsa tahsil edilen temerrüt faizinin üçte ikisi mağduriyet ödemesi olarak aktarılır.

TEFAS'ta komisyonlar iki ana grupta izlenir.

Fon dağıtım kuruluşu aracılık komisyonu, platformda işlem gören fonların alım satımında dağıtım kuruluşuna fon hesabından ödenen komisyondur.

Bu komisyon, gün sonunda dağıtım kuruluşunun taşıdığı fon payı adedi, geçerli pay satış fiyatı, fon yönetim ücreti oranı ve aracılık komisyon oranı dikkate alınarak hesaplanır.