Diğer Türev Araçlar Konu Anlatımı

Diğer türev araçlar başlığı, klasik türev ürünlerin standart biçimlerini aşan özel sözleşmeleri anlamak için kullanılır.

Forward, futures, standart alım-satım opsiyonları ve temel faiz-döviz swapları türev piyasaların omurgasını oluşturur; ancak piyasa katılımcılarının riskleri her zaman bu sade kalıplara sığmaz.

Kurumlar bazen belirli bir eşik seviyesine, ortalama fiyata, kredi olayına, azalan anaparaya veya emtia maliyetine bağlı özel korunma ister.

Bu ihtiyaçlar egzotik opsiyonlar, değişik swap kontratları ve kredi temerrüt takasları gibi araçları doğurur.

Bu ürünleri ezber isimler olarak değil, hangi risk ihtiyacını nasıl dönüştürdükleri üzerinden okumak gerekir.

Egzotik opsiyonlar, Avrupa ve Amerikan tipi standart opsiyonların dışında kalan, daha karmaşık koşullara bağlı opsiyonlardır.

Çok sayıda egzotik opsiyon türü bulunur; dijital opsiyon, bariyerli opsiyon, Asya opsiyonu ve seçim opsiyonu sınav açısından temel örneklerdir.

Standart opsiyonda alım veya satım hakkının değeri çoğu zaman vade sonundaki spot fiyat ile kullanım fiyatı arasındaki farka bağlıdır.

Egzotik opsiyonlarda ise ödeme mekanizması farklı bir koşula, fiyat patikasına, ortalama değere veya gelecekte verilecek bir seçime bağlanabilir.

Bu nedenle egzotik opsiyonlar daha özel korunma veya spekülasyon amaçlarına hizmet eder.

Dijital opsiyon, dayanak varlığın vade sonunda belirli bir eşik değerin üzerinde veya altında olmasına göre sabit nakit ödeme yapan opsiyondur.

Bu yapıda ödeme miktarı fiyatın eşikten ne kadar uzaklaştığına göre sürekli artmaz; koşul gerçekleşirse belirlenmiş ödeme yapılır, gerçekleşmezse ödeme doğmaz.

Bu nedenle dijital opsiyonlar ikili sonuç mantığı taşır.

Yatırımcı eşik seviyesine ilişkin güçlü bir beklentiye sahipse, standart opsiyon yerine dijital opsiyonla daha net bir sonuç yapısı kurabilir.

Ancak risk de bu ikili yapıda yoğunlaşır: eşik az farkla aşılamazsa beklenen ödeme alınamayabilir.

Bariyerli opsiyonlarda sözleşmenin çalışması, dayanak varlık fiyatının belirli bir bariyer seviyesine ulaşıp ulaşmamasına bağlıdır.

Knock-out yapıda opsiyon başlangıçta aktiftir; fiyat belirlenen bariyere temas ederse veya bariyeri aşarsa opsiyon sona erebilir.

Knock-in yapıda ise opsiyon başlangıçta pasiftir; fiyat bariyere ulaşırsa standart opsiyon gibi aktif hale gelir.

Bariyer koşulu, opsiyonun maliyetini standart Avrupa tipi opsiyonlara göre düşürebilir; çünkü yatırımcının alacağı koruma veya getiri belirli koşullarla sınırlanmıştır.

Buna karşılık bariyerin nerede belirlendiği ve fiyatın vade boyunca nasıl hareket ettiği kritik hale gelir.

Asya opsiyonu, yalnız vade sonu fiyatına değil, dayanak varlığın belirli bir dönem boyunca oluşan ortalama fiyatına odaklanır.

Ortalama fiyat aritmetik veya geometrik yöntemle hesaplanabilir.

Bu yapı özellikle döviz ve emtia gibi dönem içi fiyat dalgalanmasının yüksek olduğu alanlarda anlamlıdır.

Örneğin yakıt maliyetinden endişe eden bir şirket için tek bir günün fiyatı yerine birkaç ayın ortalama fiyatı ekonomik gerçeğe daha yakın olabilir.

Ortalama fiyat spot fiyata göre daha dengeli seyrettiği için, aynı özellikteki standart bir opsiyona kıyasla maliyet farklılaşabilir.

Bu nedenle Asya opsiyonları volatilite etkisini yumuşatan bir risk yönetimi aracı gibi düşünülebilir.

Seçim opsiyonu, yatırımcıya belirli bir seçim tarihine kadar sözleşmenin alım mı satım mı opsiyonu olarak devam edeceğini belirleme hakkı verir.

Bu yapı, fiyat yönü konusunda kesin beklentisi olmayan fakat ileride yüksek oynaklık bekleyen yatırımcı için esneklik sağlar.

Yatırımcı başlangıçta tek bir yönde karar vermek yerine, seçim tarihinde piyasanın durumuna göre alım veya satım yönünü seçebilir.

Bu esneklik bedelsiz değildir; seçim opsiyonları, sağladığı karar hakkı nedeniyle daha maliyetli olabilir.

Sınav açısından önemli nokta, seçim opsiyonunun aynı anda sınırsız kazanç sağlayan bir ürün değil, karar zamanını erteleyen özel bir opsiyon yapısı olduğudur.

Standart faiz ve döviz swaplarının dışında farklı swap türleri de bulunur.

Amortizing swap, anaparanın zamanla azaldığı swap yapısıdır; ödeme dönemlerinde baz alınan tutar küçülür.

Emtia swapı ise petrol gibi emtia fiyat risklerinin yönetiminde kullanılır.

Brent petrol gibi bir emtia üzerine kurulan swapta bir taraf belirli sabit fiyat üzerinden ödeme yapıp karşılığında gerçekleşen emtia fiyatına bağlı nakit akışı alabilir.

Böylece petrol maliyetini belirli bir seviyeye sabitlemek isteyen taraf, fiyat artışına karşı korunma elde edebilir.

Bu yapı fiziksel emtiayı doğrudan depolamadan veya spot piyasada sürekli işlem yapmadan fiyat riskini yönetmeye yarar.

Kredi temerrüt takası, diğer adıyla CDS, kredi riskini konu alan özel bir swap türüdür.

CDS, bir ülkenin veya şirketin borcunu ödeyememesi gibi kredi olaylarına karşı koruma sağlar.

Sözleşmede korumayı alan taraf, korumayı satan tarafa düzenli prim öder.

Referans borçluda temerrüt gibi sözleşmede tanımlanan kredi olayı gerçekleşirse, korumayı satan taraf korumayı alan tarafa ödeme yapmakla yükümlü olur.

Böylece referans varlığa ilişkin kredi riski, koruma alandan koruma satana aktarılır.

CDS bu yönüyle sigorta benzeri çalışır, fakat finansal piyasa sözleşmesi niteliğindedir.

CDS işlemlerinde üç rolü ayırmak gerekir: korumayı alan taraf, korumayı satan taraf ve referans varlık veya referans borçlu.

Korumayı alan taraf, kredi riskinden korunmak için prim öder.

Korumayı satan taraf, bu primi alır ve kredi olayı gerçekleşirse tazmin sorumluluğu üstlenir.

Referans taraf ise borç ödeme kapasitesi sözleşmenin sonucunu belirleyen ülke veya şirkettir.

Ödeme fiziki teslimatla veya nakdi uzlaşmayla yapılabilir.

Fiziki teslimatta temerrüde düşmüş varlıklar nominal değer üzerinden koruma satıcısına devredilir; nakdi uzlaşmada kredi olayı öncesi değer ile piyasa değeri arasındaki fark ödenir.

CDS primi, kredi riskinin piyasa tarafından nasıl fiyatlandığını gösteren önemli bir göstergedir.

Primler baz puanla ifade edilir ve referans varlığın getirisi ile risksiz kabul edilen benzer vadeli varlığın getirisi arasındaki farkla ilişkilidir.

Temerrüt olasılığı ve temerrüt halinde tahsil edilebilecek tutar, yani tazmin oranı, primin belirlenmesinde önemlidir.

Risk arttıkça koruma satan taraf daha yüksek prim talep eder.

Vade uzadıkça belirsizlik büyüdüğü için CDS prim eğrisi genellikle yukarı eğimli olabilir.