Türev Araçların Risk Yönetiminde Kullanımı Konu Anlatımı

Türev araçların risk yönetiminde kullanımı, mevcut veya beklenen piyasa riskini ters yönlü bir finansal pozisyonla dengeleme mantığına dayanır.

Piyasa riski; fiyat, faiz ve kur gibi sistematik faktörlerdeki ters hareketlerin portföy veya bilanço değerini düşürmesi ihtimalidir.

Hedge işlemi, bu riski tamamen ortadan kaldırmayı değil, mümkün olduğunca nötr hale getirmeyi veya kabul edilebilir seviyeye indirmeyi hedefler.

Türev araçlar riskin revize edilmesi, riskin transferi, düşük sermaye kullanımı ve orijinal portföyün korunması gibi avantajlar sağlar.

Bu nedenle türevlerle risk yönetimi, varlığı mutlaka satmadan risk profilini değiştirebilme yeteneği sağlar.

Hedge işleminin iki temel yönü vardır.

Kısa hedge, ilgili türev araçta satış yönlü pozisyon alınmasıdır ve gelecekte satılacak varlığın fiyat düşüşü riskine karşı kullanılır.

Örneğin bir üretici üç ay sonra elindeki ürünü satacaksa ve fiyatın düşmesinden çekiniyorsa vadeli piyasada satış yaparak korunabilir.

Uzun hedge ise türev araçta alış yönlü pozisyon alınmasıdır ve gelecekte satın alınacak varlığın fiyat artışı riskine karşı kullanılır.

Hammaddeyi ileride alacak bir üretici fiyat yükselmesinden endişe ediyorsa vadeli sözleşme satın alarak maliyetini bugünden sabitlemeye çalışır.

Bu iki yön, spot pozisyonun ekonomik riskine göre belirlenir.

Hedge mantığı basit görünse de gerçek piyasalarda spot ve vadeli fiyatlar her zaman birebir hareket etmez.

Spot fiyat ile vadeli fiyat arasındaki fark baz olarak adlandırılır.

Vade sonunda aynı dayanak varlığa ilişkin spot ve vadeli fiyatların yakınsaması beklenir; fakat pozisyon vadeden önce kapatılırsa, dayanak varlık tam eşleşmiyorsa veya piyasa koşulları değişmişse baz sıfıra ulaşmayabilir.

Bazdaki bu oynama, baz riskini doğurur.

Bazın güçlenmesi veya zayıflaması kısa ve uzun hedge taraflarını farklı etkiler.

Bu nedenle korunma işleminde hedeflenen fiyat ile fiili efektif fiyat arasında sapma oluşabilir.

Baz riskini artıran önemli nedenlerden biri vade uyumsuzluğudur.

Korunmak istenen nakit akışının tarihi ile piyasadaki standart futures sözleşmesinin vadesi tam örtüşmeyebilir.

Yatırımcı pozisyonu vadeden önce kapatmak zorunda kalırsa fiyat yakınsaması tamamlanmamış olur.

İkinci neden dayanak varlık uyumsuzluğudur.

Riskten korunulacak varlığın birebir likit sözleşmesi yoksa yatırımcı benzer fiyat hareketi gösteren başka bir sözleşme kullanır; buna çapraz hedge denir.

Jet yakıtı riskini ısınma yakıtı veya ham petrol sözleşmesiyle yönetmek buna örnektir.

Üçüncü neden, futures piyasasındaki günlük uzlaşma nedeniyle teminat çağrıları ve zorunlu tasfiye riskidir.

Çapraz hedge ve vade uyumsuzluğu durumlarında minimum varyanslı optimal hedge oranı önem kazanır.

Bu oran, spot fiyat değişimleri ile vadeli fiyat değişimleri arasındaki korelasyon ve oynaklık ilişkisine göre belirlenir.

Amaç, hedge edilmiş pozisyonun değer dalgalanmasını istatistiksel olarak azaltmaktır.

Spot ve vadeli fiyatlar tam uyumluysa hedge oranı bire yakın olur.

Spot fiyat daha oynaksa veya korelasyon farklıysa oran birin altında ya da üstünde çıkabilir.

Ancak bu hesap geçmiş verilere dayanır.

Korelasyon zamanla değişebileceği için hedge pozisyonunun izlenmesi ve gerektiğinde yeniden dengelenmesi gerekir.

Portföy risk yönetiminde türev araçlar özellikle beta ve durasyon yönetiminde kullanılır.

Hisse senedi portföylerinde sistematik risk beta ile ölçülür.

Portföy yöneticisi piyasa riskini azaltmak istiyorsa endekse dayalı futures sözleşmelerinde kısa pozisyon alarak portföy betasını düşürebilir.

Betayı sıfırlamak tam hedge yaklaşımına, daha düşük ama pozitif bir seviyeye çekmek kısmi hedge yaklaşımına karşılık gelir.

Piyasada yükseliş beklentisi varsa ve yönetici portföyün piyasa duyarlılığını artırmak istiyorsa endeks futures alarak betayı yükseltebilir.

Bu işlemler portföyün içindeki hisseleri satmadan sistematik riski ayarlamayı sağlar.

Tahvil ve bono portföylerinde ana risk faiz oranı değişimidir ve bu risk durasyonla ölçülür.

Durasyonu yüksek portföyler faiz artışına daha duyarlıdır.

Faize dayalı vadeli işlem sözleşmeleriyle portföyün baz noktası değeri hedef seviyeye çekilebilir.

Faizlerin yükselmesinden endişe eden yatırımcı durasyonu düşürecek yönde futures satabilir.

Tahvil futureslarında teslimat sepeti ve en düşük maliyetli tahvil kavramı önemlidir; çünkü hedge hesabı çoğu zaman teslim edilecek tahvilin baz noktası değerine ve çevrim faktörüne göre düzeltilir.

Faiz swapları da durasyon yönetiminde kullanılabilir.

Sabit faiz ödeyip değişken faiz alan swap, negatif durasyon etkisiyle faiz artışına karşı koruma sağlayabilir.

Portföy dengeleme, türev araçların başka bir kullanım alanıdır.

Piyasa hareketleri sonucunda portföyün hisse ve tahvil ağırlıkları başlangıç hedefinden sapabilir.

Spot piyasada varlık satıp almak bu dengesizliği giderebilir; ancak işlem maliyeti, likidite ve piyasa fiyatına etki gibi sorunlar doğurabilir.

Türev araçlar mevcut varlıklar korunurken risk ağırlığının ayarlanmasına imkan verir.

Hisse ağırlığı hedefin üzerine çıkmışsa endeks futures satılarak hisse riski düşürülebilir.

Tahvil ağırlığı artırılmak isteniyorsa tahvil futures alınarak sentetik tahvil pozisyonu kurulabilir.

Böylece portföy dağılımı ekonomik olarak yeniden hedefe yaklaştırılır.

Kur riskinin yönetiminde temel soru, yatırımcının baz para biriminde uzun mu kısa mı olduğudur.

Döviz geliri veya döviz varlığı olan ihracatçı, yerli paranın değer kazanması ve dövizin düşmesi riskini taşır.

Bu durumda döviz vadeli sözleşmesinde kısa pozisyon alarak gelecekteki satış kurunu sabitleyebilir.

Döviz borcu olan ithalatçı veya finansal kurum ise kur artışı riskine maruzdur; bu nedenle döviz vadeli sözleşmesinde uzun pozisyon alır.

Her iki durumda da spot piyasadaki zarar, vadeli piyasadaki ters yönlü karla dengelenir ve net durum daha öngörülebilir hale gelir.

Kur riskinde forward ve futures sözleşmeleri arasında seçim yapılırken esneklik ve piyasa yapısı dikkate alınır.

Forward sözleşmeleri tezgahüstü olduğu için tutar, vade ve döviz çifti ihtiyaçlara göre daha kolay uyarlanabilir.

Küresel düzeyde majör ve majör olmayan döviz çiftleri için piyasa yapıcı bankalarla işlem yapılabilmesi forward kullanımını artırır.

Buna karşılık forward sözleşmeler karşı taraf riski taşır.

Futures sözleşmeleri organize piyasada işlem gördüğü için takas ve teminat disiplini sağlar; ancak standart sözleşme büyüklüğü ve standart vadeler her risk profiliyle birebir örtüşmeyebilir.

Bu nedenle futures ile kur hedge işleminde baz riski ve kontrat sayısı yuvarlama etkisi önemlidir.

Dinamik hedge yaklaşımı, risk yönetiminin statik olmadığını gösterir.

Başlangıçta kurulan hedge pozisyonu, orijinal spot pozisyonun değeri değiştikçe hedef hedge oranından uzaklaşabilir.

Örneğin yabancı para varlığın piyasa değeri düşerse, başlangıçta açılmış kısa forward pozisyonu fazla hedge yaratabilir.

Bu durumda kalan vadeye uygun ters yönlü işlemle pozisyon yeniden dengelenir.