Opsiyonlar Konu Anlatımı

Opsiyonlar, türev araçlar içinde hak ve yükümlülük ayrımını en açık biçimde gösteren sözleşmelerdir.

Forward ve futures sözleşmelerinde uzun ya da kısa pozisyon alan taraflar vade geldiğinde sözleşme koşullarını yerine getirmek zorundadır.

Opsiyonlarda ise alıcı taraf belirli bir dayanak varlığı önceden belirlenmiş bir fiyattan alma veya satma hakkı elde eder, fakat bu hakkı kullanmak zorunda değildir.

Bu özellik, opsiyonun risk-getiri yapısını diğer vadeli sözleşmelerden ayırır.

Opsiyon sahibi piyasadaki fiyat hareketi lehine gelişirse hakkını kullanır; aleyhine gelişirse işlemden vazgeçebilir.

Bu vazgeçme hakkının bedeli opsiyon primidir.

Opsiyonun üzerine yazıldığı varlık, finansal piyasaların geniş ürün alanından gelebilir.

Hisse senetleri, hisse senedi endeksleri, döviz kurları, hazine bonoları ve emtia ürünleri opsiyonlara dayanak oluşturabilir.

Bu genişlik opsiyonları yalnız tek bir piyasa için değil, farklı risk kaynakları için kullanılabilir hale getirir.

Döviz kuru oynaklığına maruz kalan bir şirket, pay portföyünü korumak isteyen yatırımcı veya emtia fiyatı dalgalanmasından çekinen kurum opsiyonları risk yönetimi aracı olarak değerlendirebilir.

Ancak bu kullanımın temelinde her zaman aynı yapı vardır: opsiyon alıcısı hak sahibidir, opsiyon satıcısı ise bu hakkın kullanılmasına karşı yükümlülük altına giren taraftır.

Alım opsiyonu, sahibine dayanak varlığı kullanım fiyatından satın alma hakkı verir.

Kullanım fiyatı, sözleşmede belirlenen ve dayanak varlığın hangi fiyattan alınabileceğini gösteren temel parametredir.

Dayanak varlığın piyasa fiyatı kullanım fiyatının üzerine çıktığında alım opsiyonu alıcısı açısından hakkın değeri artar; çünkü piyasada daha pahalı olan varlığı daha düşük belirlenmiş fiyattan alma imkanı doğar.

Alım opsiyonunu satan taraf ise bu hakkın karşısında durur.

Başta prim tahsil eder, fakat fiyat alıcı lehine yükselirse alıcının elde edeceği avantajı karşılamak zorunda kalır.

Satım opsiyonu, sahibine dayanak varlığı kullanım fiyatından satma hakkı verir.

Dayanak varlığın fiyatının düşeceğini düşünen yatırımcı, satım opsiyonuyla kendini aşağı yönlü riske karşı koruyabilir veya bu beklentiden kazanç elde etmeyi hedefleyebilir.

Vade sonunda piyasa fiyatı kullanım fiyatının altında kalırsa satım hakkı değer kazanır; çünkü yatırımcı piyasada daha düşük değerlenen varlığı sözleşmedeki daha yüksek fiyattan satabilir.

Fiyat beklenen yönde düşmezse opsiyon alıcısı hakkını kullanmaktan vazgeçebilir.

Bu durumda zararı, başlangıçta ödediği primle sınırlı olur.

Buna karşılık satım opsiyonunu satan taraf primi alır, fakat alıcı hakkını kullandığında ödeme yükümlülüğü doğabilir.

Opsiyon primi, opsiyon sözleşmesinin ekonomik merkezidir.

Alıcı açısından prim, yükümlülük taşımadan fiyat hareketinden yararlanma veya korunma hakkının maliyetidir.

Satıcı açısından prim, üstlenilen koşullu yükümlülüğün karşılığıdır.

Bu nedenle opsiyon işlemlerinde risk dağılımı simetrik değildir.

Alıcının kaybı çoğu durumda ödediği primle sınırlanırken, satıcının yükümlülüğü piyasa fiyatının alıcı lehine hareket etmesine bağlı olarak büyüyebilir.

Opsiyon satan tarafın teminat ve likiditeye ihtiyaç duyması da bu asimetriden doğar; çünkü satıcı primi başta alsa da gelecekteki olası ödeme sorumluluğunu taşıyan taraftır.

Opsiyonlar kullanım zamanına göre de ayrılır.

Avrupa tipi opsiyonlar yalnız belirli vade sonunda kullanılabilir.

Amerikan tipi opsiyonlar ise vadeden önce kullanılma imkanı tanır.

Bu ayrım, opsiyonun esnekliğini ve değerini etkiler.

Vadeden önce kullanabilme hakkı yatırımcıya ek karar alanı sağladığı için Amerikan tipi opsiyonların mantığı Avrupa tipi opsiyonlara göre daha geniştir.

Sınavda bu ayrım basit görünse de önemlidir: Avrupa ifadesi coğrafi piyasayı değil kullanım zamanını; Amerikan ifadesi de yine vade öncesi kullanım hakkını anlatır.

Opsiyonun değerini anlamak için spot fiyat ile kullanım fiyatı arasındaki ilişki ayrıca değerlendirilir.

Alım ve satım opsiyonları, bu ilişkiye göre parada, başabaşta veya para dışında olabilir.

Alım opsiyonunda spot fiyat kullanım fiyatının üzerindeyse opsiyon asli değerli kabul edilir; çünkü hakkın o an kullanılabilir ekonomik değeri vardır.

Spot fiyat kullanım fiyatına eşitse opsiyon başabaş sınırındadır.

Spot fiyat kullanım fiyatının altındaysa alım opsiyonu para dışındadır.

Satım opsiyonunda mantık ters yönde işler; fiyat kullanım fiyatının altına indikçe satma hakkının değeri artar.

Bu sınıflandırma opsiyon primlerinin neden farklılaştığını açıklayan temel kavramlardan biridir.

Prim yalnız spot fiyat ile kullanım fiyatı arasındaki o anki farktan ibaret değildir.

Dayanak varlığın fiyatı, kullanım fiyatı, vadeye kalan süre, oynaklık, risksiz faiz oranı ve hisse ya da endeks opsiyonlarında temettü beklentisi primi birlikte etkiler.

Dayanak fiyat yükseldiğinde alım opsiyonu genellikle değer kazanır, satım opsiyonu değer kaybeder.

Kullanım fiyatı yükseldikçe bu kez alım opsiyonu zayıflarken satım opsiyonunun değeri artar.

Vadenin uzaması ve oynaklığın artması, hem alım hem satım opsiyonlarında hakkın ileride değerli hale gelme ihtimalini büyüttüğü için primi yükseltme eğilimindedir.

Bu yüzden aynı dayanak varlık üzerine yazılan iki opsiyon, yalnız kullanım yönü değil vade, oynaklık ve temettü varsayımı nedeniyle de farklı fiyatlanabilir.

Opsiyonlar organize piyasalarda işlem görebildiği gibi tezgahüstü piyasalarda da düzenlenebilir.

Organize piyasalarda sözleşmeler standartlaşır, takas ve teminat mekanizması daha kurallı çalışır.

Tezgahüstü piyasada ise taraflar vade, kullanım fiyatı, dayanak varlık ve diğer şartları ihtiyaçlarına göre tasarlayabilir.

Portföy yöneticisinin satım opsiyonu alarak finansal sigortalama yapması veya döviz kuru riski taşıyan yatırımcının özel koşullu opsiyonlara yönelmesi bu esneklikle açıklanır.

Fakat tezgahüstü esneklik, karşı taraf riskinin daha dikkatli değerlendirilmesini gerektirir.

Opsiyonların risk yönetimindeki işlevi, korunmayı sınırlı maliyetle ve asimetrik sonuçla kurabilmelerinden gelir.

Örneğin fiyat düşüşünden çekinen bir portföy yöneticisi, varlığını satmadan satım opsiyonu alarak aşağı yönlü zararı sınırlamayı hedefleyebilir.

Kur artışından endişe eden ithalatçı alım opsiyonuyla belirli bir tavan maliyet oluşturabilir.

İhracatçı, kur düşüşü riskine karşı satım opsiyonu kullanabilir.

Bu stratejilerde ortak nokta, olumsuz fiyat hareketine karşı koruma sağlanırken, olumlu hareketten tamamen vazgeçmek zorunda kalınmamasıdır.

Bu avantajın maliyeti primdir; prim ödendiği için opsiyon koruması bedelsiz bir sigorta değildir.

Opsiyon satıcısının konumu ise daha dikkatli okunmalıdır.

Satıcı primi tahsil ettiği için başlangıçta nakit girişi elde eder; ancak bu prim, üstlendiği koşullu yükümlülüğün bedelidir.

Fiyat alıcının lehine hareket etmezse satıcı primi gelir olarak tutabilir.

Fiyat alıcı lehine hareket ederse satıcı ödeme yapmak ya da dayanak varlığı sözleşme koşullarına göre teslim etmek zorunda kalabilir.