Türev Araç Piyasaları Konu Anlatımı

Türev araç piyasaları, dayanak varlıkların gelecekteki fiyat hareketlerine bağlı sözleşmelerin alınıp satıldığı piyasalardır.

Temel türev ürünler vadeli işlemler, opsiyonlar ve swap kontratları olarak sınıflandırılır.

Vadeli işlemler kendi içinde forward ve futures sözleşmeleri şeklinde ayrılır.

Bu araçların ortak noktası, değerlerinin döviz kuru, faiz oranı, pay senedi, endeks, emtia veya benzeri bir dayanak varlıktan türemesidir.

Farkları ise sözleşmenin standart olup olmaması, hangi piyasada işlem gördüğü, tarafların yükümlülüğü, teminat yapısı ve vade sonunda taraflara hak mı yoksa zorunluluk mu verdiği üzerinden ortaya çıkar.

Forward sözleşmesi, bir dayanak varlığın ileriki bir tarihte önceden belirlenmiş fiyattan alınıp satılmasını sağlayan mali sözleşmedir.

Satıcı taraf, vade geldiğinde dayanak varlığı sözleşmede belirlenen koşullarla teslim etmeyi; alıcı taraf ise bedeli ödeyerek varlığı satın almayı kabul eder.

Örneğin üç ay sonra döviz alacak bir yatırımcı, forward kuru bugünden belirleyerek kur seviyesini sabitleyebilir.

Vade sonunda spot kur sözleşme kurunun üzerine çıkarsa uzun pozisyon sahibi avantaj sağlar; spot kur sözleşme kurunun altına düşerse yine sözleşmede belirlenen fiyattan alım yapmak zorundadır.

Bu nedenle forward sözleşmesi korunma sağlarken fırsat maliyeti de doğurabilir.

Forward sözleşmelerinin en önemli özelliği taraflara özel düzenlenebilmesidir.

Vade, tutar, dayanak varlık, teslim şekli ve diğer koşullar tarafların ihtiyacına göre belirlenebilir.

Bu esneklik özellikle bankalar ve büyük kurumsal firmalar açısından faydalıdır.

Ancak forward sözleşmelerinde organize piyasadaki gibi merkezi takas ve standart teminat mekanizması bulunmadığında karşı taraf riski gündeme gelir.

Taraflardan biri vade geldiğinde yükümlülüğünü yerine getiremeyebilir.

Kaynakta bu risk temerrüt riski olarak ele alınır.

Kredibilitesi yüksek kurumlar arasında işlem yapılması bu riski azaltabilir, fakat tamamen ortadan kaldırmaz.

Futures sözleşmeleri ekonomik olarak forward sözleşmelerine benzer; gelecekte belirli koşullarda alım satım yükümlülüğü yaratır.

Temel fark, futures sözleşmelerinin organize piyasalarda standartlaştırılmış biçimde işlem görmesidir.

Sözleşme büyüklüğü, vade, dayanak varlık özellikleri ve işlem kuralları borsa tarafından belirlenir.

Bu standart yapı, likiditeyi artırır ve yatırımcıların vade sonunu beklemeden pozisyonlarını ters işlemle kapatabilmelerini sağlar.

Forwardda çoğu zaman sözleşme vadesine kadar beklenirken, futures piyasasında offsetting yoluyla pozisyon kapatma pratik ve yaygındır.

Futures piyasalarının ayırt edici gücü teminatlandırma ve takas mekanizmasıdır.

Organize piyasada alıcı ve satıcının hesapları izlenir; başlangıç ve sürdürme teminatları sayesinde tarafların yükümlülüklerini yerine getirmeme riski büyük ölçüde azaltılır.

Bu yapı, bireysel yatırımcıların da vadeli işlem piyasalarına katılmasını kolaylaştırır.

Temerrüt riskinin düşük olması ve işlemlerin standart kurallarla yapılması piyasa güvenini artırır.

Buna karşılık futures sözleşmeleri forward kadar esnek değildir; yatırımcı borsada tanımlanmış standart sözleşmeler üzerinden işlem yapmak durumundadır.

Swap anlaşmaları, iki tarafın belirli dönemlerde gerçekleşecek nakit akışlarını belirli koşullarla değiştirmesine dayanır.

En bilinen örnek faiz swapıdır.

Bir taraf sabit faiz ödemesi yaparken diğer taraftan değişken faiz ödemesi alabilir veya bunun tersi yapılabilir.

Nakit akışları genellikle sözleşmede belirlenen varsayımsal anapara üzerinden hesaplanır.

Burada amaç çoğu zaman faiz riskini yönetmektir.

Değişken faizli borcu olan bir firma, faiz oranlarının yükseleceğinden kaygılanıyorsa swap yoluyla nakit akışını daha öngörülebilir hale getirebilir.

Swap, tek bir anlaşma içinde farklı vadelerdeki nakit akışlarını yeniden yapılandırma imkanı verir.

Faiz swapları aynı para birimi üzerinden yapılan nakit akışı değişimini ifade ederken, döviz swaplarında farklı para birimlerine bağlı ödemeler söz konusu olabilir.

Örneğin bir taraf TL faizi ödeyip ABD doları faizi alacak şekilde yapı kurabilir.

Swap piyasaları çoğunlukla büyük finansal kurumlar, şirketler ve aracı kurumlar üzerinden işler; küçük bireysel yatırımcıların doğrudan erişimi sınırlıdır.

Kaynakta swap ürünlerinin türev işlemler içinde büyük bir paya sahip olduğu ve özellikle faiz riski yönetiminde etkili kullanıldığı vurgulanır.

Daha az yaygın olmakla birlikte hisse, emtia ve volatilite swapları da bulunabilir.

Opsiyon sözleşmeleri, forward, futures ve swaplardan farklı olarak alıcıya hak verir, zorunluluk yüklemez.

Opsiyon alan taraf, dayanak varlığı belirli bir vadede veya vadeye kadar önceden belirlenen fiyattan alma ya da satma hakkına sahip olur.

Alım opsiyonu dayanak varlığı alma hakkı, satım opsiyonu dayanak varlığı satma hakkı verir.

Opsiyonun alıcısı, piyasa koşulları lehineyse hakkını kullanır; aleyhineyse kullanmayabilir.

Bu cayma hakkı ekonomik değere sahiptir ve opsiyon alıcısı bu değer için satıcıya prim öder.

Opsiyon primi, sözleşmeye girerken katlanılan maliyettir.

Opsiyon sözleşmelerinde taraf yapısı dört pozisyona ayrılır: alım opsiyonu alan, alım opsiyonu satan, satım opsiyonu alan ve satım opsiyonu satan.

Opsiyonu satan taraf, alıcının hakkını kullanması durumunda yükümlülük altına girer; bu nedenle prim tahsil eder.

Opsiyonlar organize piyasalarda işlem gördüğünde teminat mekanizması satıcının yükümlülüğünü güvence altına almaya yardım eder.

Tezgahüstü opsiyonlarda ise forward sözleşmelerinde olduğu gibi taraflara özel koşullar ve karşı taraf riski daha belirgin olabilir.

Bu ayrım, opsiyonun hem riskten korunma hem de stratejik yatırım aracı olarak kullanılmasını açıklar.

Piyasa yapısının ürün kullanımına etkisi önemlidir.

Organize piyasa, standartlaşma sayesinde fiyatların daha kolay izlenmesini ve pozisyonların daha rahat kapatılmasını sağlar.

Teminat sistemi, fiyat değiştikçe hesapların izlenmesine ve zararların kontrol altında tutulmasına yardım eder.

Tezgahüstü piyasa ise standart sözleşmenin karşılamadığı özel ihtiyaçlara cevap verir; örneğin belirli tutar, belirli vade ve özel ödeme takvimi istenebilir.

Bu esneklik firmalar için kullanışlıdır, fakat sözleşmenin devredilmesi, erken kapatılması ve karşı taraf kalitesinin izlenmesi daha dikkatli yönetilmelidir.

Ürün seçimi yapılırken dayanak varlık ile korunacak riskin uyumu ayrıca kontrol edilmelidir.

Döviz borcu için seçilen sözleşmenin para birimi, vadesi ve tutarı yükümlülükle örtüşmezse korunma eksik veya aşırı kalabilir.

Faiz riski için kullanılan swapta sabit ve değişken ödeme yapısının işletmenin gerçek nakit akışıyla uyumlu olması gerekir.