Vadeli İşlem Sözleşmeleri Konu Anlatımı

Vadeli işlem sözleşmeleri, türev araçlar içinde organize piyasa yapısıyla öne çıkan futures kontratlarıdır.

Taraflar belirli bir dayanak varlığı gelecekteki bir tarihte bugünden belirlenen koşullarla alma veya satma yükümlülüğü üstlenir.

Bu yönüyle futures, forward sözleşmeleriyle aynı temel ekonomik soruna cevap verir: gelecekteki fiyat belirsizliğini bugünden yönetmek.

Fakat futures sözleşmesinin asıl ayırt edici tarafı, bu işlemin ikili ve esnek bir özel sözleşme olarak değil, standartlaştırılmış ve takas merkezi güvencesine bağlanmış bir piyasa aracı olarak kurulmasıdır.

Bu nedenle vadeli işlem sözleşmesini anlamak için yalnız fiyat beklentisini değil, borsa standardını, merkezi takası, teminatı ve günlük uzlaşmayı birlikte düşünmek gerekir.

Forward sözleşmeleri çoğunlukla tezgahüstü piyasada tarafların özel ihtiyaçlarına göre düzenlenen ikili anlaşmalardır.

Futures sözleşmeleri ise organize piyasalarda, sözleşme büyüklüğü, vade, dayanak varlık, işlem kuralları ve takas esasları önceden belirlenmiş standart ürünlerdir.

Standartlaşma, sözleşmenin kolay alınıp satılmasını ve pozisyonların kapatılmasını kolaylaştırır.

VİOP'ta pay, endeks, döviz, kıymetli maden, emtia, enerji, yabancı endeks, metal, TLREF ve fiziki teslimata konu bazı sözleşmeler gibi farklı ürün grupları işlem görebilir.

Buradaki ana fikir, futures kontratının tek tek tarafların pazarlık metni değil, borsanın ortak işlem mimarisine bağlanmış standart bir risk aktarım aracı olmasıdır.

Bu mimarinin merkezinde Merkezi Takas Kurumu bulunur.

Merkezi Takas Kurumu alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek işlemlerin güvenli şekilde sonuçlanmasını sağlar.

Böylece yatırımcıların birbirlerinin kredi riskini doğrudan üstlenmesi yerine risk merkezi bir yapı üzerinden yönetilir.

Kurumun görevi yalnız takası yapmak değildir; teminatlandırma, net pozisyonların belirlenmesi, gün sonu sonuçlandırma ve risk yönetimi de bu görevin parçasıdır.

Çok taraflı netleştirme sayesinde aynı üyenin aynı kontrattaki uzun ve kısa pozisyonları birlikte değerlendirilir, brüt işlem bağlantıları azaltılır ve gerekli teminat net risk üzerinden belirlenir.

Futures piyasasında başlangıç teminatı, pozisyona girmenin ön şartıdır.

Uzun veya kısa pozisyon almak isteyen yatırımcı kontrat değerinin tamamını ödemez; bunun yerine borsa ve takas sistemi tarafından belirlenen teminatı yatırır.

Bu teminat dayanak varlığın oynaklığına, sözleşmenin risk düzeyine ve piyasa koşullarına göre değişebilir.

Başlangıç teminatı kaldıraç etkisi yaratır; sınırlı nakitle daha büyük nosyonel pozisyon alınabilir.

Ancak bu imkan aynı zamanda riskin büyümesi anlamına gelir.

Fiyat aleyhe hareket ettiğinde teminat hesabı hızla azalabilir ve yatırımcı ek nakit ihtiyacıyla karşılaşabilir.

Bu yüzden futures işleminde sermaye verimliliği ile likidite riski birlikte değerlendirilmelidir.

Başlangıç teminatının yanında sürdürme teminatı yer alır.

Sürdürme teminatı, pozisyon açık kaldığı sürece teminat hesabının altına düşmemesi gereken asgari seviyeyi ifade eder.

Fiyat hareketleri yatırımcının aleyhine gelişirse teminat bakiyesi düşer.

Bakiye sürdürme teminatının altına indiğinde teminat tamamlama çağrısı yapılır.

Bu çağrı hesabı yalnız sürdürme seviyesine çıkarmak için değil, yeniden başlangıç teminatı düzeyine taşımak için yapılır.

Yatırımcı bu yükümlülüğü yerine getirmezse pozisyonun tasfiyesi gündeme gelir.

Bu mekanizma, karlı taraftaki yatırımcının alacağının sistem içinde karşılanabilmesini ve temerrüt riskinin büyümeden yönetilmesini amaçlar.

Günlük uzlaşma mekanizması futures sözleşmesini forward sözleşmesinden ayıran en önemli unsurlardan biridir.

Gün sonunda uzlaşma fiyatı belirlenir ve pozisyondaki kar veya zarar teminat hesaplarına yansıtılır.

Fiyat uzun pozisyon lehine hareket ederse uzun tarafın teminat hesabı artar, kısa tarafın hesabı azalır; fiyat kısa pozisyon lehine hareket ederse bunun tersi olur.

Bu farklar değişken teminat niteliğindedir.

Böylece zararlar vade sonuna kadar birikmez, her gün sisteme dağıtılır.

Günlük uzlaşma kredi riskinin yoğunlaşmasını sınırlar, takas merkezinin riski önceden görmesini sağlar ve organize futures piyasasının güvenlik omurgasını oluşturur.

Vadeli işlem sözleşmelerinde uzun ve kısa pozisyonun ekonomik yönü doğru kurulmalıdır.

Uzun pozisyon, dayanak varlık fiyatı yükseldiğinde kazanç, düştüğünde zarar üretir.

Kısa pozisyon ise fiyat düşüşünden kazanç, fiyat yükselişinden zarar doğurur.

Bu basit yön bilgisi hedge kararının temelidir.

Gelecekte varlık satacak bir taraf fiyat düşüşünden korunmak için kısa futures pozisyonu alabilir.

Gelecekte varlık satın alacak bir taraf ise fiyat artışı riskine karşı uzun futures pozisyonu kurabilir.

Spot piyasadaki zarar, vadeli piyasadaki ters yönlü karla dengelenmeye çalışılır.

Döviz borcu, döviz varlığı, emtia alımı veya endeks portföyü gibi farklı örneklerde dayanak değişir, fakat korunma mantığı değişmez.

Hedge işlemi futures sözleşmeleriyle yapılırken standart kontrat büyüklüğü ayrıca önem taşır.

BIST30 gibi endeks sözleşmelerinde fiyat, çarpanla birlikte pozisyon büyüklüğünü belirler.

Döviz sözleşmelerinde kontrat büyüklüğü belirli bir döviz tutarı üzerinden kurulur.

Kıymetli maden, emtia veya faiz temelli sözleşmelerde de benzer standart büyüklükler kullanılır.

Bu büyüklükler kaç kontrat alınacağı veya satılacağı hesabının temel girdisidir.

Ancak standart kontrat, korunmak istenen spot riskle her zaman tam örtüşmeyebilir.

Bu nedenle uygulamada kontrat sayısı, yuvarlama etkisi, kalan açık pozisyon, vade uyumu ve baz riski birlikte değerlendirilir.

Futures sözleşmesinde pozisyonun vade sonuna kadar taşınması zorunlu değildir.

Organize piyasa likiditesi sayesinde yatırımcı ters işlem yaparak pozisyonunu kapatabilir veya risk ihtiyacına göre yeni pozisyon kurabilir.

Buna rağmen günlük uzlaşma nedeniyle pozisyon açık kaldığı her gün nakit etkisi doğar.

Bu durum, futures sözleşmesini yalnız vade sonu fiyatına bağlı bir anlaşma olmaktan çıkarır; günlük kar zarar akışı, teminat bakiyesi ve olası çağrılar pozisyon yönetiminin ayrılmaz parçası haline gelir.

Futures sözleşmelerinin organize piyasa avantajı, riskin tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez.

Merkezi takas kurumu riski üstlendiği için sistemik açıdan önemli hale gelir; bu nedenle teminatlandırma, temerrüt fonu, netleştirme ve risk sermayesi gibi koruma katmanları kullanılır.

Piyasa oynaklığının arttığı dönemlerde teminat seviyelerinin yükselmesi olağandır.