SPL Geniş Kapsamlı Sermaye Piyasası Mevzuatı ve Meslek Kuralları Borsa Yatırım Fonlarına İlişkin Esaslar Tebliği III-52.2 Konu Anlatımı

Borsa yatırım fonları, klasik yatırım fonu mantığını borsada işlem gören katılma payı yapısıyla birleştiren sermaye piyasası kurumlarıdır.

Tebliğ, BYF'lerin kuruluşuna, faaliyet kurallarına, katılma paylarının ihracına ve kamunun aydınlatılmasına ilişkin çerçeveyi kurar.

Fonun kurucusu yalnızca portföy yönetim şirketi olabilir; fon varlıkları portföy saklama hizmeti vermeye yetkili kuruluşlarca saklanır ve kurucu, yönetici ile saklayıcının fona ilişkin hesap ve işlemleri Kurul denetimine tabidir.

Bu nedenle BYF, hem kolektif yatırım aracı hem de borsada fiyatlanan bir ürün olarak iki ayrı disiplini birlikte taşır.

BYF'nin hukuki niteliği, tasarruf sahipleri hesabına inançlı mülkiyet esaslarıyla işletilen ve tüzel kişiliği bulunmayan fon malvarlığı olmasıdır.

Ayırt edici unsur, katılma paylarının Borsa İstanbul'da işlem görmesi ve fon portföyünün kompozisyonunu yansıtan varlıkların veya nakdin teslimiyle yeni katılma payı oluşturulabilmesidir.

Aynı şekilde katılma payları iade edildiğinde bunlara karşılık gelen varlıkların veya nakdin alınması mümkündür.

Böylece yatırımcı, tek tek endeks bileşenlerini almak yerine borsadan BYF payı alarak endeks performansına erişebilir.

BYF'ler Kurul tarafından uygun görülen bir endeksi takip etmek amacıyla kurulur.

Bu amaç, yönetim tarzını çoğunlukla pasif yönetim çizgisine yaklaştırır.

Fon yöneticisinin temel işi piyasayı yenmeye çalışmak değil, izlenen endeksin performansını fon portföyüne mümkün olduğunca doğru yansıtmaktır.

Bu nedenle sınavda BYF'nin yatırım fonuna benzer hukuki yapısı ile menkul kıymet yatırım ortaklığına benzeyen borsa işlem özelliği birlikte düşünülmelidir.

Tüzel kişilik yoktur; fakat arz ve talebe göre borsada işlem fiyatı oluşur.

BYF katılma payının iki değeri vardır.

Birincisi, fon toplam değerinin dolaşımdaki pay sayısına bölünmesiyle bulunan fon birim pay değeridir.

İkincisi, Borsa İstanbul'daki işlemlerde oluşan işlem fiyatıdır.

Bu iki fiyatın farklılaşması olağandır; çünkü biri portföy değerleme sonucuna, diğeri piyasadaki alım satım dengesine dayanır.

Tebliğin kurduğu birincil piyasa mekanizması, bu farkın kalıcı ve aşırı hale gelmesini sınırlamaya çalışır.

Birincil piyasa işlemleri, belirlenen asgari işlem birimi veya bunun katları üzerinden yürütülür.

Yetkilendirilmiş katılımcı, kurucu ile sözleşme imzalayan ve ilgili aracılık iznine sahip aracı kurum olarak katılma payı oluşturma ve geri alma sürecine aracılık eder.

Portföy kompozisyonunu temsil eden varlıkların ya da nakdin teslimiyle yeni pay oluşturulur; payların geri verilmesiyle de bunlara denk gelen varlıklar ya da nakit alınır.

Buna karşılık yatırımcıların borsada nakit karşılığı pay alıp satması ikincil piyasa işlemidir.

Bu ayrım arbitraj mantığı bakımından önemlidir.

BYF'nin işlem fiyatı fon birim pay değerinin üzerine çıkarsa, portföy kompozisyonunu temsil eden varlıkları teslim ederek yeni pay oluşturmak ve bu payları borsada satmak ekonomik olarak anlamlı olabilir.

İşlem fiyatı birim pay değerinin altına düşerse, payları geri verip karşılık gelen varlıkları almak ve bunları piyasada değerlendirmek farkı azaltabilir.

Arbitraj işlemleri kullanıldıkça işlem fiyatı ile fon birim pay değeri birbirine yaklaşır.

Bu nedenle BYF'lerde, yalnızca borsa fiyatına bağlı ortaklıklarda görülebilen kalıcı iskonto veya prim sorunu daha sınırlı bir alana çekilir.

Fon portföyüne alınabilecek araçlar geniş olmakla birlikte Tebliğde sınırlı şekilde belirlenir.

Türkiye'de kurulan ihraççıların payları, özel sektör ve kamu borçlanma araçları, yabancı borçlanma araçları ve paylar, altın ve diğer kıymetli madenler, kira sertifikaları, gayrimenkul sertifikaları, varantlar, yatırım kuruluşu sertifikaları, repo ve ters repo işlemleri, vadeli mevduat ve katılma hesabı, Takasbank para piyasası işlemleri, belirli yabancı paralar, swap sözleşmeleri ve Kurulca uygun görülen diğer araçlar bu kapsamda yer alabilir.

BYF, bu portföyü işletmek dışında başka bir faaliyet yürütemez ve yatırım fonlarından farklı olarak şemsiye fon biçiminde kurulamaz.

Endeks takip stratejileri üç temel eksende düzenlenir.

İlk yaklaşımda fon toplam değerinin en az yüzde sekseni devamlı olarak takip edilen endeks kapsamındaki varlıklara yatırılır.

Bu durumda fon, endeksi tam kopyalama yoluyla bütün bileşenleri ağırlıkları oranında taşıyabilir veya örnekleme yöntemiyle endeksi temsil gücü yüksek varlıkları seçebilir.

İkinci yaklaşımda fon toplam değerinin en az yüzde sekseni aynı endeksi izleyen ve yabancı borsalarda işlem gören BYF katılma paylarına yönelir.

Üçüncü yaklaşımda ise endeks kapsamına doğrudan yatırım yapılması zorunlu olmayan varlıklarla endeks performansı takip edilmeye çalışılır; bu tür stratejilerde unvan ve bilgilendirme dokümanları yatırımcıyı açık biçimde yönlendirmelidir.

Takip başarısı, takip farkı ve takip hatası üzerinden değerlendirilir.

Takip farkı fonun yıllık getirisi ile izlenen endeksin yıllık getirisi arasındaki farkı gösterir.

Takip hatası ise fon getirisi ile endeks getirisi arasındaki farkın oynaklığını anlatır.

Bu iki ölçüt, fonun yalnızca bir endeks adı taşıyıp taşımadığını değil, endeks davranışını ne kadar tutarlı yansıttığını ortaya koyar.

Tebliğ, bu göstergelerin hesaplanmasına ve açıklanmasına ilişkin esasların bilgilendirme dokümanlarında yer almasını ve önemli sapmaların gerekçeleriyle duyurulmasını ister.

Unvan kuralları da yatırımcı korumasının parçasıdır.

BYF unvanı yatırım stratejisine uygun olmalı, başka bir fonla aşırı benzerlik yaratmamalı, fonla ilgisiz kişi veya kurumları çağrıştırmamalı ve kanıtlanamayan üstünlük izlenimi vermemelidir.

Portföyde yabancı para veya kıymetli maden bulunmaması, yabancı varlıklara devamlı yüksek oranda yatırım yapılması ya da katılım finans ilkelerine uygunluk gibi durumlar unvanda kullanılacak ibareleri etkiler.

Bu nedenle unvan, pazarlama ifadesi olmaktan çok fonun stratejik kimliğini özetleyen bir bilgi unsurudur.

BYF içtüzüğü, kurucu, yönetici, portföy saklayıcısı, yetkilendirilmiş katılımcı ve katılma payı sahipleri arasındaki ana sözleşmesel çerçeveyi oluşturur.

İçtüzükte fonun unvanı, süresi, izlenen endeks, asgari işlem birimi, yatırım stratejisi, riskler, birincil ve ikincil piyasa esasları, değerleme, saklama, giderler, temettü dağıtımı ve tasfiye gibi konular yer alır.

Katılma paylarının itibari değeri yoktur ve paylar hak sahibi bazında kayden izlenir.

Olağanüstü koşullarda birim pay değerinin hesaplanamaması veya işlemlerin durdurulması gibi tedbirler de düzenlemenin parçasıdır.

Kamuyu aydınlatma BYF rejiminin son halkasıdır.