SPL Sermaye Piyasası Araçları 2 Faizsiz Finans Araçları (Kavramsal Çerçeve ve Kira Sertifikaları Tebliği III-61.1) Konu Anlatımı

Faizsiz finans araçları başlığı, yalnız faiz kelimesinin yokluğuyla açıklanamaz.

Kaynağın kurduğu çerçevede finansal sistem toplum kesimleri arasında kaynak aktarımını sağlayan bütünsel bir yapıdır; bu bütün içinde farklı araçların farklı hukuk kurallarına bağlı olması mümkündür.

Faizsiz finans, hesaplamaların faiz getirisine dayanmayan araçlar üzerinden yapılmasını ifade eder.

Ancak bu sistem paranın zaman değerini bütünüyle yok saymaz.

Bugünkü paranın yarınki paradan ekonomik olarak farklı olabileceği kabul edilebilir; fakat bu farkın kapital faiz veya reel faiz şeklinde, borç verenin risk üstlenmeden önceden belirlenmiş fazlayı alması biçiminde kurulmasına izin verilmez.

Buna karşılık bir malın peşin satış fiyatı ile vadeli satış fiyatının farklı olması faizsiz finans mantığında mümkündür.

Faizsiz finansın çıkış noktası İslam hukukundaki ticari ilişki kurallarıdır.

Kaynak, İslami kuralları akide, şeri kurallar ve ahlaki kurallar olarak ayırır; finansal ilişkilere dair kurallar ise muamelat alanında, yani sosyal ve ekonomik ilişkilere ilişkin hukuk kuralları içinde yer alır.

Bu çerçevede faiz yasağı merkezde olsa da sistem yalnız ribanın reddinden ibaret değildir.

Faizsiz finans sözleşmelerinde genel kabul gören dört yasak ve iki temel unsur birlikte değerlendirilir.

Öğrenci açısından önemli olan nokta, bu yasakların tek tek dağınık etik hükümler değil, finansal sözleşmenin nasıl kurulacağını belirleyen kurucu bloklar olmasıdır.

İlk yasak faiz yasağıdır.

Riba, geri ödeme vadesi geldiğinde anaparaya ek olarak önceden belirlenmiş bir orana göre ödeme yapılmasını, özellikle borç verenin bu fazla için risk almamasını yasaklar.

Fazlanın az veya çok olması yasağın niteliğini değiştirmez.

Bu yüzden fon sağlayıcı yalnız borç veren değil, ekonomik sonuca katılan yatırımcı gibi düşünülür.

İkinci yasak, sözleşmenin esaslı unsurlarında önemli belirsizlik bulunmasıdır.

Kiralanan mal, kira tutarı, kira süresi veya ödeme tarihi gibi kurucu unsurların belirlenmemesi buna örnektir.

Üçüncü yasak sözleşme konusunun meşru olmamasıyla ilgilidir; haram kabul edilen mal, hizmet veya faiz getirisi sözleşmenin kazanç sağlayan ana konusu yapılamaz.

Dördüncü yasak ise kumar niteliğindeki spekülasyondur; burada taraflar arasında kader birliği kurmayan, salt şansa dayalı kazanç yapıları reddedilir.

Bu yasakların yanında iki temel unsur vardır.

Varlığa dayalı finansmanda fon sağlama işlemi, kendi içsel değeri bulunan mal veya hak üzerinden kurulur.

Bu ilke, reel ekonominin finansmanını öne çıkarır ve paranın alınıp satılmasını merkeze alan faizli yapılarla ayrışır.

Kâr-zarar ortaklığı ise fon fazlası olanların bir ticari işe ortaklık sözleşmesiyle katılmasını ifade eder.

Sermaye ve emek bir araya geldiğinde tarafların katkıları oranında kâra ve zarara katılması esastır.

Böylece faizsiz finans, finansman sağlayana risksiz ve sabit getiri vaat etmek yerine, varlık, ticaret, ortaklık ve ekonomik faaliyet bağlantısını arar.

Kaynakta faizsiz finansman yöntemleri karşılıksız ve karşılık alınan yöntemler olarak ayrılır.

Karşılıksız finansman, ihtiyaç sahibine maddi karşılık beklemeden destek verilmesini ifade eder ve zekat, sadaka, vakıf veya karz-ı hasen gibi yöntemlerle örneklendirilir.

Sermaye piyasası bağlamında daha önemli olan ise karşılık alınan faizsiz finansman yöntemleridir.

Mudaraba, bir tarafın sermaye, diğer tarafın emek, bilgi ve tecrübe koyduğu güvene dayalı ortaklıktır; kâr önceden belirlenen orana göre paylaşılır, sabit kazanç tayin edilmez, zararda sermayedar katlanır.

Muşaraka, iki veya daha fazla tarafın sermaye koyup kâr ve zarara katıldığı ortaklıktır; zarar sermaye oranlarına göre taşınır.

Murabaha, malın peşin alınıp vadeli satılmasıyla fon kullandıran maliyet artı kâr marjlı satış yapısıdır.

İcara kiralama, istisna siparişle mal yaptırma, selem ise bedelin peşin ürünün vadeli olduğu ileriye dönük satın alma modelidir.

İslami sermaye piyasasında bu yöntemler sertifika yapılarıyla sermaye piyasası aracına dönüşür.

Kaynağın anlatımında sukuk, İslami bankacılıktan sonra faizsiz finans endüstrisinde önemli paya sahip araçtır.

Kira sertifikası, geleneksel borçlanma aracından farklı olarak yatırımcının belirli varlık, hak, alacak veya projeden elde edilen gelir üzerinde payı oranında hak sahibi olmasını sağlayan yapılarla kurgulanır.

Bu kurgunun merkezinde varlık kiralama şirketi, yani VKŞ bulunur.

VKŞ, kira sertifikası ihraç etmek ve dayanak işlemleri yürütmek üzere kurulan anonim şirket niteliğindedir.

Fon kullanıcısı, VKŞ ve yatırımcı arasındaki ilişki hangi sertifika türünün seçildiğine göre değişir; fakat amaç, faizli borç yerine varlık veya işlem temelli gelir aktarımı sağlamaktır.

Sahipliğe veya inançlı mülkiyete dayalı sertifikalarda varlık sahibi ile VKŞ arasında varlığın VKŞ'ye satılmasına ilişkin sözleşme yapılır.

VKŞ, satın alma fiyatına denk kira sertifikası ihraç ederek finansman sağlar ve varlığın bedelini fon kullanıcısına aktarır.

Ardından fon kullanıcısı varlığı VKŞ'den kiralar; VKŞ periyodik kira gelirlerini sertifika sahiplerine payları oranında öder ve vade sonunda varlığı fon kullanıcısına satarak yatırımcılara ödeme yapar.

Alım-satım işlemine dayalı sertifikalarda VKŞ bir emtiayı satın alır, kaynak kuruluşa vadeli satar, kaynak kuruluş da emtiayı peşin satıp finansman sağlar; yatırımcı ödemeleri ürün maliyeti ve kâr payı üzerinden yapılır.

Ortaklığa dayalı sertifikalar ise mudaraba veya muşaraka mantığıyla ortak girişim sonucuna katılım sağlar.

Kira Sertifikaları Tebliği III-61.1, bu yapıların hukuki çerçevesini oluşturur.

Tebliğde kira sertifikalarının sahipliğe, yönetim sözleşmesine, alım-satıma, ortaklığa, eser sözleşmesine dayalı olarak veya bu yapıların birlikte kullanılmasıyla ihraç edilebileceği kabul edilir.

VKŞ'lerin kimler tarafından kurulabileceği de sınırlandırılmıştır: bankalar, belirli yatırım hizmetlerini yürüten aracı kurumlar, ipotek finansmanı kuruluşları, payları borsada işlem gören gayrimenkul yatırım ortaklıkları, kurumsal yönetim düzenlemelerinde belirli gruplarda yer alan halka açık ortaklıklar, yatırım yapılabilir uzun vadeli derecelendirme notu alan ortaklıklar ve sermayesinin çoğunluğu Hazine ve Maliye Bakanlığına ait ortaklıklar bu çerçevede sayılır.

Bazı kurucular yalnız kendilerinin fon kullanıcısı olduğu ihraçlar için VKŞ kurabilir.

Tebliğin yatırımcı koruması bakımından önemli hükümleri VKŞ'nin faaliyet sınırları, kayıt düzeni, yönetim kurulu ve raporlama yükümlülüklerinde görülür.