SPL Sermaye Piyasası Araçları 2 Varantlar ve Yatırım Kuruluşu Sertifikaları (Kavramsal Çerçeve ve Varantlar ve Yatırım Kuruluşu Sertifikaları Tebliği VII-128.3) Konu Anlatımı

Varantlar ve yatırım kuruluşu sertifikaları, yatırımcıya dayanak varlık veya göstergenin fiyat hareketine bağlı hak sağlayan, fakat dayanak varlığın kendisini doğrudan edinmekle karıştırılmaması gereken sermaye piyasası araçlarıdır.

Kaynağın varant tanımı, yatırımcıya bir dayanak varlığı ya da göstergeyi önceden belirlenen fiyattan, belirli bir tarihte veya belirli bir tarihe kadar alma ya da satma hakkı verilmesi üzerine kuruludur.

Bu hakkın kullanımı kaydi teslimat veya nakit uzlaşı ile gerçekleşebilir ve araçlar spot piyasa kurallarıyla işlem görür.

Varant en yalın haliyle menkul kıymetleştirilmiş opsiyon gibi çalışır; ancak işlem gördüğü pazar ve kuralları bakımından türev piyasası ürünü değil, pay piyasasında işlem gören pay benzeri bir sermaye piyasası aracıdır.

Varantın temel kavramlarını doğru kurmak gerekir.

Kullanma, dayanak varlığı veya göstergeyi sabitlenmiş fiyattan alma ya da satma hakkının işleme konulmasıdır.

Varant primi, bu hak için baştan ödenen bedeldir.

Kullanım fiyatı, ihraç sırasında belirlenen alma veya satma fiyatını gösterir.

Uzlaşı ödemesi, kullanım fiyatı ile dayanak varlık veya gösterge fiyatı arasındaki farkın varant sahibine ödenmesidir.

Vade, varantın işleme konulabileceği son tarihtir.

Dönüşüm, ihraççının belirlediği şekilde hakkın kullanılmasıdır ve kaydi ya da nakdi olabilir.

Dönüşüm oranı ise bir varantın kaç adet dayanak pay alma veya satma hakkı verdiğini ya da bir dayanak pay için kaç varant gerektiğini anlatır.

Bu kavramlar varantın değerini, riskini ve kullanım sonucunu belirler.

Varantlar ihraççısı bakımından ortaklık varantı ve yatırım kuruluşu varantı olarak ayrılır.

Ortaklık varantı, halka açık şirket tarafından kendi paylarına yönelik çıkarılabilir; Türkiye'de ortaklık varantlarında yalnız alım varantı ihraç edilebilir.

Yatırım kuruluşu varantı ise yatırım kuruluşları tarafından pay, pay sepeti, endeks veya Kurul onayıyla başka varlık ve göstergelere dayalı olarak ihraç edilebilir.

Varantın bağlı olduğu araç pay veya pay sepetiyse dayanak varlık, endeks gibi bir değer ise dayanak gösterge ifadesi kullanılır.

Dayanak varlığın tek pay olması mümkün olduğu gibi BIST 30 paylarından oluşan sepet olması da mümkündür.

Endekse dayalı varantlarda yatırımcının hakkı endeksin belirli tarihteki değerine göre hesaplanır.

Varantların ekonomik işlevi kaldıraç ve korunma mantığında görülür.

Yatırımcı dayanak varlığı almak veya satmak yerine, daha düşük bir prim ödeyerek bu yönde hak elde eder.

Bu, daha büyük pozisyona daha düşük başlangıç bedeliyle katılma imkanı verir.

Aynı zamanda alım ve satım varantlarının birlikte veya dayanak varlıkla beraber kullanılması, opsiyonlardakine benzer portföy yönetimi ve riskten korunma stratejilerine imkan tanır.

Fakat varant satın alan yatırımcı dayanak varlığı satın almış olmaz.

Paya dayalı varant, payın kâr payı, rüçhan, oy, tasfiye bakiyesi veya bilgi alma haklarını sağlamaz.

Bu ayrım kritiktir: varant yatırımcıya ortaklık hakkı değil, dayanak varlık veya gösterge üzerinde belirli koşullarla kullanılabilecek finansal hak verir.

Alım varantı, sahibine dayanak varlığı veya göstergeyi vade sonunda ya da vadeye kadar alma hakkı verir.

Dayanak fiyatın yükseleceğini bekleyen yatırımcı açısından anlamlıdır.

Dayanak fiyat kullanım fiyatının üzerine çıkarsa alım varantı kullanılabilir; varantın brüt değeri fiyat ile kullanım fiyatı arasındaki farktır.

Yatırımcının net sonucu, bu farktan başta ödediği primi düşerek anlaşılır.

Dayanak fiyat kullanım fiyatının altında kalırsa alım varantını kullanmak rasyonel değildir; yatırımcının zararı primle sınırlı olur.

Buna karşılık ihraççı açısından yükümlülük, fiyat arttıkça büyür.

Satım varantı ise sahibine dayanak varlığı veya göstergeyi belirli fiyattan satma hakkı verir.

Dayanak fiyatın düşeceğini düşünen yatırımcı için kullanılır; fiyat kullanım fiyatının altına indikçe satım hakkı ekonomik değer kazanır.

Her iki türde de prim, vade ve zaman değeri sonucu etkiler.

Varantlar işleme konulma zamanına göre Avrupa ve Amerikan tipi olarak da ayrılır.

Avrupa tipi varant yalnız vadesinde, Amerikan tipi varant ise vadeye kadar herhangi bir zamanda işleme konulabilir.

Uzlaşı yöntemi de önemlidir.

Dayanak pay gibi kayden teslim edilebilir bir varlıkta kaydi teslimat mümkündür; endeks veya göstergeye dayalı varantlarda ise fiziksel teslim imkanı olmadığından nakdi uzlaşı zorunludur.

Varantlar ile opsiyonlar yatırımcıya hak vermeleri, prim ödenmesi ve dayanak fiyat hareketinden yararlanma ya da korunma imkanı sağlamaları bakımından benzerlik gösterir.

Ancak opsiyonların standart özellikleri genellikle borsa tarafından belirlenirken, varantların özellikleri ihraççı tarafından belirlenir ve daha esnek olabilir.

Ayrıca varantta her ihraç edilen araç menkul kıymet niteliği taşır ve ihraççı yükümlülüğü ön plandadır.

Yatırım kuruluşu sertifikaları, varantlarla aynı Tebliğde düzenlenen fakat farklı ekonomik sonuç doğuran araçlardır.

Tebliğde turbo yatırım kuruluşu sertifikaları, iskontolu yatırım kuruluşu sertifikaları ve Kurulca uygun görülen diğer sertifikalar bu başlık altında yer alır.

İskontolu sertifika, yatırımcıya dayanak varlık veya göstergeye piyasa değerinden iskonto ile yatırım yapma imkanı sağlar; buna karşılık yatırımcı dayanağın yukarı yöndeki performansının önceden tanımlanan azami fiyatı veya değeri aşan kısmından vazgeçer.

Turbo sertifika ise dayanak varlığın fiyatına veya göstergenin değerine bağlı olarak nihai değer ile önceden açıklanan kullanım fiyatı arasındaki fark üzerinden geri ödeme hakkı sağlar.

Nakavt özellikli varant veya sertifikalarda bariyer seviyesi de önemlidir; dayanak fiyat veya gösterge belirlenen seviyeye ulaşır, aşar veya altına düşerse araç geçersiz hale gelebilir ve izahnamede belirtilmişse artık değer ödenebilir.

VII-128.3 sayılı Tebliğ ihraççı ve satış rejimini sıkı kurallara bağlar.

Yatırım kuruluşu varantı ve sertifikalarını esas olarak uzun vadeli derecelendirme notu yatırım yapılabilir seviyenin en yüksek ilk üç kademesine denk gelen Türkiye'de veya yurt dışında yerleşik banka ve aracı kurumlar ihraç edebilir.

Bu nota sahip olmayan yerli banka veya aracı kurumlar, gerekli nota sahip bir banka ya da aracı kurumun ihraçtan doğan yükümlülükleri garanti etmesi şartıyla ihraç yapabilir.

Ortaklık varantlarını ise payları borsada işlem gören veya işlem görmek üzere başvurmuş ortaklıklar ihraç edebilir.

İhraç başvurusunda derecelendirme notunun güncel olduğunu gösteren belgeler Kurula sunulur; not vade boyunca düzenli gözden geçirilir.

Notun Tebliğde aranan seviyenin altına düşmesi durumunda yeni ihraçlar durdurulur, fakat daha önce ihraç edilmiş ve işlem görmekte olan araçlar işlem görmeye devam eder.

İzahname veya ihraç belgesi, bu ürünlerde yatırımcı korumasının ana açıklama aracıdır.

Yatırım kuruluşu varantı veya sertifikasına ilişkin izahnamede ihraççı ve varsa garantörün mali durumu, risk yönetim politikası, garantörlük esasları, aracın riskleri ve özellikleri, satış esasları, dayanak varlık veya göstergedeki değişikliklerde uygulanacak işlemler, piyasa fiyatının açıklanması, nakavt ve artık değer hükümleri, iskontolu sertifikalarda azami fiyat veya değer, piyasa yapıcılığı ve uzlaşı biçimi yer almalıdır.

Satış halka arz edilerek veya halka arz edilmeksizin yapılabilir; ancak yurt içinde tahsisli satış mümkün değildir.

Nitelikli yatırımcıya satışlarda yetkili kuruluş vasıtasıyla satış ve borsada işlem görme zorunludur.

Yatırım kuruluşu varantları ve sertifikaları piyasa yapıcılık esasına dayalı olarak işlem görür; piyasa yapıcı likit ve düzenli piyasanın oluşmasına katkı sağlar.