Hâkim-Savcı Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk (MÖHUK) Yabancılar Hukuku Konu Anlatımı

Konunun kapsamı ve temel kavramları

Yabancılar Hukuku, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanununda yabancıların Türkiye'ye girişleri, Türkiye'de kalışları, Türkiye'den çıkışları ve koruma taleplerinin nasıl ele alınacağını düzenleyen alandır.

Kanun, sınır kapılarındaki işlemlerden Türkiye içindeki ikamet izinlerine, sınır dışı kararlarından uluslararası koruma statülerine kadar geniş bir idari çerçeve kurar.

Kanunun kavramları öğrenilmeden konu anlaşılamaz.

Yabancı, Türkiye Cumhuriyeti Devleti ile vatandaşlık bağı bulunmayan kişidir.

Vatansız kişi, hiçbir devlete vatandaşlık bağıyla bağlı olmayan ve yabancı sayılan kişidir.

Vize, Türkiye'de en fazla doksan güne kadar kalma veya transit geçiş hakkı tanıyan izindir.

İkamet izni, Türkiye'de kalmak üzere verilen izin belgesidir.

Uluslararası koruma ise mülteci, şartlı mülteci veya ikincil koruma statüsünü ifade eder.

Başvuru sahibi, uluslararası koruma talep etmiş fakat hakkında henüz son karar verilmemiş kişidir.

Bu kavramlar arasında en kritik güvence geri gönderme yasağıdır.

Kanun kapsamındaki hiç kimse, işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye tabi tutulacağı veya ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti ya da siyasi fikirleri nedeniyle hayatı veya hürriyeti tehdit altında bulunacağı yere gönderilemez.

Bu ilke, giriş, sınır dışı ve koruma işlemlerinin tamamında dikkate alınması gereken üst güvencedir.

Türkiye'ye giriş ve vize düzeni

Türkiye'ye giriş ve Türkiye'den çıkış, sınır kapılarından geçerli pasaport veya pasaport yerine geçen belgelerle yapılır.

Yabancı, bu belgeleri giriş ve çıkışlarda görevlilere göstermek zorundadır.

Girişlerde kişinin kabul edilemeyen yolcu kapsamında olup olmadığı denetlenir.

Kapsamlı kontrol gerekenler belirli süreyle bekletilebilir; yabancı bu sürede ülkesine dönebilir veya işlemin sonucunu bekleyebilir.

Bazı yabancıların Türkiye'ye girişine izin verilmez.

Pasaport, vize, ikamet veya çalışma izni bulunmayanlar ya da bu belgeleri sahte veya hileli yollarla edinmiş olanlar; vize, muafiyet veya ikamet süresinin bitiminden itibaren en az altmış gün süreli belgeye sahip olmayanlar ve vize verilmeyecek kişilerden bazıları geri çevrilir.

Bu işlemler yabancıya tebliğ edilir ve tebligatta itiraz haklarını etkili kullanabilmesi için gerekli bilgiler yer alır.

Ancak giriş şartları, uluslararası koruma başvurusu yapmayı engelleyecek şekilde yorumlanamaz.

Vize kuralı, kısa süreli kalışın ana aracıdır.

Türkiye'de doksan güne kadar kalacak yabancılar geliş amaçlarını gösteren vizeyle gelir; vize veya vize muafiyetinin sağladığı kalış süresi her yüz seksen günde doksan günü geçemez.

Vizeler Türkiye'ye giriş için mutlak hak sağlamaz.

Vizeden muafiyet halleri de vardır: anlaşmalar veya Cumhurbaşkanı kararıyla muaf tutulan ülke vatandaşları, geçerli ikamet veya çalışma izni bulunanlar, bazı özel pasaport sahipleri ve 5901 sayılı Kanunun 28 inci maddesi kapsamında olduğu anlaşılanlar örnek verilebilir.

Vize verilmeyecek haller kamu düzeni, kamu güvenliği, kamu sağlığı, giriş yasağı, yeterli belge ve maddi imkan yokluğu gibi nedenlere bağlanmıştır.

Vize sahtecilik, tahrifat, giriş yasağı, amaca aykırı kullanım veya dayanak şartların ortadan kalkması gibi hallerde iptal edilebilir.

İkamet izinleri

Vize veya muafiyet süresinden ya da doksan günden fazla Türkiye'de kalacak yabancıların ikamet izni alması zorunludur.

İkamet izni altı ay içinde kullanılmaya başlanmazsa geçerliliğini kaybeder.

Bazı kişiler ikamet izninden muaftır: doksan güne kadar vizeyle veya muafiyetle gelenler, Vatansız Kişi Kimlik Belgesi sahipleri, bazı diplomatik görevliler, uluslararası kuruluş temsilcileri, anlaşmalarla muaf tutulanlar, 5901 sayılı Kanunun 28 inci maddesi kapsamındakiler ve uluslararası koruma başvuru veya statü belgeleri bulunanlar gibi.

İkamet izni başvurusu kural olarak yabancının vatandaşı olduğu veya yasal bulunduğu ülkedeki konsolosluklara yapılır.

Talep edilen ikamet süresinden altmış gün daha uzun geçerli pasaport veya yerine geçen belge aranır.

Başvurular en geç doksan gün içinde sonuçlandırılır ve ret işlemi ilgiliye tebliğ edilir.

Bazı istisnai hallerde başvuru Türkiye içinden valiliklere yapılabilir; uzun dönem, öğrenci, insani, insan ticareti mağduru ikamet izinleri ve mevcut iznin dayanağı değiştiğinde yeni amaca uygun izin talebi bunlar arasındadır.

Kanun ikamet izinlerini kısa dönem, aile, öğrenci, uzun dönem, insani ve insan ticareti mağduru ikamet izni olarak sayar.

Kısa dönem ikamet; bilimsel araştırma, taşınmaz, ticari bağlantı, eğitim, turizm, tedavi, adli-idari makam kararı, aile izninden geçiş, Türkçe kursu, yükseköğrenim sonrası başvuru, yatırım ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti vatandaşlığı gibi nedenlere bağlanabilir.

Aile ikametinde destekleyici, yabancı eş ve çocuklar bakımından gelir, barınma, sağlık sigortası, adres kaydı ve aile bağının gerçekliği önemlidir.

Öğrenci ikameti öğrenim amacına; uzun dönem ikamet ise kural olarak kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle kalma ve kamu düzeni ya da güvenliği açısından tehdit oluşturmama gibi şartlara bağlanır.

Vatansız kişiler ve sınır dışı etme

Vatansızlığın tespiti Genel Müdürlükçe yapılır.

Vatansız kişilere Türkiye'de yasal ikamet hakkı sağlayan Vatansız Kişi Kimlik Belgesi düzenlenir.

Bu belge harca tabi değildir, ikamet izni yerine geçer, iki yılda bir yenilenir ve kimlik numarası içerir.

Vatansız kişiler bu Kanundaki ikamet izinlerinden birine başvurabilir, ciddi kamu düzeni veya kamu güvenliği tehdidi oluşturmadıkça sınır dışı edilmez ve yabancılarla ilgili işlemlerde aranan karşılıklılık şartından muaf tutulur.

Sınır dışı etme, yabancının menşe ülkesine, transit gideceği ülkeye veya üçüncü bir ülkeye gönderilmesidir.

Karar Genel Müdürlüğün talimatı üzerine veya valiliklerce resen alınır; gerekçeleriyle birlikte tebliğ edilir.

Sınır dışı kararına karşı tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurulabilir.

Dava açma süresi içinde veya yargılama sonuçlanıncaya kadar, yabancının rızası saklı kalmak üzere sınır dışı işlemi yapılmaz.

Sınır dışı kararı alınacak haller arasında kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit, sahte belge kullanımı, vize veya ikamet ihlalleri, izinsiz çalışma, yasal giriş-çıkış kurallarını ihlal ve bazı uluslararası koruma süreçleri sonrası Türkiye'de kalma hakkı bulunmaması vardır.

Buna karşılık sınır dışı edileceği ülkede ölüm cezası, işkence veya insanlık dışı muamele riski olanlar; seyahati ciddi sağlık, yaş veya hamilelik nedeniyle riskli görülenler; tedavisi devam eden hayati hastalığı olanlar; insan ticareti mağdurları ve belirli şiddet mağdurları hakkında sınır dışı kararı alınmaz.

Değerlendirme bireyseldir.

İdari gözetim, sınır dışı sürecindeki en ağır idari tedbirdir.

Kaçma riski, sahte belge, çıkış süresinde ayrılmama veya kamu düzeni tehdidi gibi hallerde uygulanabilir.

Geri gönderme merkezindeki süre kural olarak altı ayı geçmez; yabancının iş birliği yapmaması gibi nedenlerle en fazla altı ay daha uzatılabilir.

Her ay devam zorunluluğu değerlendirilir.

Alternatif yükümlülükler de düzenlenmiştir: belirli adreste ikamet, bildirim, aile temelli geri dönüş, geri dönüş danışmanlığı, kamu yararına gönüllü hizmet, teminat ve elektronik izleme gibi.

Uluslararası koruma

Uluslararası koruma üç statüden oluşur.

Mülteci, Avrupa ülkelerinde meydana gelen olaylar nedeniyle belirli sebeplerle zulüm korkusu taşıyan ve ülkesinin korumasından yararlanamayan kişidir.

Şartlı mülteci, Avrupa dışı olaylar bakımından benzer sebeplerle korunur ve üçüncü ülkeye yerleştirilinceye kadar Türkiye'de kalmasına izin verilir.

İkincil koruma ise mülteci veya şartlı mülteci sayılmayan, fakat geri gönderilirse ölüm cezası, işkence veya silahlı çatışma kaynaklı ciddi tehditle karşılaşacak kişilere tanınır.

Başvuru valiliklere bizzat yapılır.

Sınırda veya kolluk birimlerine yapılan başvurular derhal valiliğe bildirilir.

Makul sürede kendiliğinden başvuran ve yasa dışı giriş veya kalışının geçerli nedenlerini açıklayan kişi, yalnızca bu nedenle cezalandırılmaz.

Refakatsiz çocuklarda çocuğun yüksek yararı esastır; özel ihtiyaç sahiplerine öncelik tanınır.

Başvuru sahibi yalnızca başvurduğu için idari gözetim altına alınamaz; gözetim istisnadır.

Kayıtta kimlik, menşe ülke, Türkiye'ye geliş şekli ve başvuru sebepleri alınır; başvuru sahibi usul, hak, yükümlülük ve itiraz yolları konusunda bilgilendirilir.

Mülakat kural olarak kayıt tarihinden itibaren otuz gün içinde yapılır.

Karar bireysel verilir; başvuru en geç altı ay içinde sonuçlandırılır, gecikirse başvuru sahibi bilgilendirilir.

Kabul edilemez başvuru, hızlandırılmış değerlendirme, idari itiraz ve yargı yolu ayrı süre ve sonuçlara bağlanmıştır.