Hâkim-Savcı Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk (MÖHUK) İnsan Hakları Avrupa Sistemi (İHAS/AİHM) Konu Anlatımı

Sistemin genel mantığı

İnsan Hakları Avrupa Sistemi, bireyin Sözleşme ve ek protokollerle korunan haklarının taraf devlet tarafından ihlal edildiği iddiasını uluslararası bir mahkeme önüne taşıyabilmesine dayanır.

Kaynak, bu sistemin merkezine Avrupa İnsan Hakları Mahkemesini yerleştirir.

AİHM, yalnızca soyut insan hakları ilkelerini açıklayan bir organ değildir; başvuruları belirli usul kuralları içinde inceleyen, kabul edilebilirlik ve esas aşamalarını yöneten, ihlal tespiti halinde sonuç doğuran kararlar veren yargısal bir yapıdır.

Başlıkta geçen İHAS ifadesi Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi sistemini, AİHM ise bu sistemin yargısal denetim organını anlatır.

Öğrenirken iki düzeyi ayırmak gerekir: kurumsal yapı ve bireysel başvuru usulü.

Kurumsal yapı, mahkemenin hangi birimlerle çalıştığını gösterir.

Başvuru usulü ise kimlerin, hangi şartlarla ve hangi aşamalardan geçerek mahkemeye başvurabileceğini açıklar.

Hakimler ve temsil etmeme ilkesi

Kaynağa göre AİHM’de Sözleşme’ye taraf ülke sayısı kadar hakim görev yapar.

Hakimler, taraf devletlerin sunduğu üç kişilik liste üzerinden Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi tarafından seçilir.

Seçilen hakimler dokuz yıllık süre için görev yapar ve yalnızca bir dönem görev yapabilir.

Mahkemenin çalışmasında aksama olmaması için, her hakimin yenisi gelene kadar görev yapması esası benimsenmiştir.

En kritik ilke şudur: hakimler geldikleri ülkeleri temsil etmez; kendi adlarına mahkemede yer alırlar.

Bu, AİHM’in devletler arası diplomatik temsil organı değil, bağımsız yargısal karar organı olduğunu gösterir.

Bir devlet aleyhine yapılan başvuruda o devlet bakımından seçilmiş hakimin bazı yargısal oluşumlarda yer alması, temsil mantığından değil, mahkeme yapısının kurumsal düzeninden kaynaklanır.

İdari birimler

Mahkemedeki birimler idari ve yargısal olarak ayrılır.

İdari birimler Mahkeme Genel Kurulu, bölümler ve filtraj bölümüdür.

Genel Kurulun en önemli görevi Mahkeme İçtüzüğünü kabul etmektir.

Ayrıca Başkan, iki Başkan Yardımcısı ve üç Bölüm Başkanının seçilmesi de görevleri arasındadır.

Başkan yardımcıları bulundukları bölümün başkanlığını da sürdürür.

Genel Kurul yazı işleri müdürü ve yardımcısını seçer, bölümlerin üye kompozisyonuna karar verir ve belirli hallerde dairelerin üye sayısına ilişkin öneride bulunabilir.

Bölümler, mahkeme içindeki idari yapılanmanın ana parçasıdır.

Kaynağa göre mahkeme bünyesinde beş bölüm oluşturulmuştur ve her hakim bu bölümlerden birinde görev yapar.

Hakimlerin bölümlere dağılımında coğrafi bölgeler, cinsiyet ve taraf devletlerin farklı hukuk sistemlerinin dengeli temsiline özen gösterilir.

Bölüm kompozisyonu her üç yılda bir değiştirilmektedir.

Filtraj bölümü, kabul edilemezlik incelemesini daha düzenli ve rasyonel yürütme ihtiyacından doğmuştur.

Kaynak, tek hakim formasyonunun açıkça kabul edilemez başvuruları elemede yararlı sonuç verdiğini; bu tecrübe üzerine yazı işleri müdürlüğü bünyesinde filtraj bölümünün kurulduğunu belirtir.

Amaç, kabul edilemezlik kararlarında standart sağlamak ve kabul edilebilirlik usulünü daha işlevsel kılmaktır.

Yargısal birimler

Yargısal birimler daireler, komiteler, tek hakim ve Büyük Daire olarak sıralanır.

Daireler her bölüm içinde oluşturulur.

Bölüm başkanı bütün davalarda; başvurunun yöneltildiği ülke hakimi ise seçildiği ülkeye karşı açılan her davada yer alır.

Daire önündeki davalarda, o dairenin asıl üyesi olmayan bölüm üyeleri yedek üye olarak bulunabilir.

Komiteler, her bölüm içinde on iki aylık dönem için üç hakimden oluşur.

Kaynak, komitelerin özellikle Mahkemenin yerleşik içtihadının söz konusu olduğu başvuruları karara bağladığını belirtir.

Tek hakim ise açıkça kabul edilemez ve açıkça dayanaktan yoksun başvuruları elemekle görevlidir.

Tek hakim olarak görev yapan hakimler, kendi ülkelerine karşı yapılan başvurularda görev yapamaz.

Büyük Daire, daha ağır ve ilkesel önemi olan incelemeler için öngörülen yargısal oluşumdur.

Kaynakta 17 üyeden oluştuğu; Başkan, Başkan yardımcıları ve bölüm başkanlarının doğal üye olduğu; başvurunun yöneltildiği ülke hakiminin de burada bulunduğu belirtilir.

Büyük Daire, Sözleşme hükümlerinin nasıl uygulanacağı ya da nasıl yorumlanacağı konusunda ciddi nitelikte mesele doğuran başvuruları inceleyen merci olarak anlatılır.

Daireler incelemenin her aşamasında Büyük Daire lehine yetkiden çekilebilir.

Daire kararından sonra taraflardan biri üç ay içinde Büyük Daire önünde yeniden görülme talep edebilir; bu talep beş kişilik panelce incelenir ve kabul edilirse başvuru Büyük Dairece yeniden ele alınır.

Yazı işleri ve yargılamaya hazırlık

Yazı İşleri Müdürlüğü, mahkemenin yargısal görevlerini yerine getirmesinde hukuki ve idari destek sağlar.

Hukukçular, idari ve teknik personel ile mütercimlerden oluşur.

Yazı işleri müdürü Mahkeme Başkanının yetkisi altında en üst düzey görevlidir.

Müdürlük, başvuruların karar için hazır hale getirilmesinden ve karar taslaklarının hazırlanmasından sorumludur.

Yazı işleri hukukçuları taraflarla usule ilişkin yazışmaları yapar, hakimlerin dikkatine sunulacak analitik not ve dosyaları hazırlar.

Ancak kaynak açıkça bu hukukçuların başvurular hakkında karar alma imkanının olmadığını belirtir.

Bu ayrım önemlidir: hazırlık ve yazışma faaliyeti yargısal karar yetkisiyle karıştırılmamalıdır.

Kimler başvurabilir ve temel kabul koşulları

Kaynağa göre Sözleşme’ye taraf devletler veya Sözleşme’nin ihlalinden mağdur olduğunu iddia eden herkes, Sözleşme’deki haklarından birinin ya da birkaçının taraf devlet tarafından çiğnendiği iddiasını içeren dilekçeyle AİHM’e başvurabilir.

SSS bölümünde, Sözleşme’yi imzalayan ülkelerden biri tarafından Sözleşme ve ek protokollerde belirlenen haklarının ihlal edildiğini düşünen herkesin başvurabileceği belirtilir.

Başvuru koşulları içinde iç hukuk yollarının tüketilmesi ve kesin karar tarihinden sonra dört ay içinde başvuru yapılması vurgulanır.

Ayrıca imzasız başvurular ve önceden Mahkeme veya başka bir uluslararası yargı kuruluşu tarafından karara bağlanmış olaylarla aynı olup yeni olay içermeyen başvurular reddedilir.

Başvurunun doğrudan Mahkemeye yapılması gerekir.

Başvuru formunda başvurucunun kimlik ve adres bilgileri, varsa temsilci bilgileri, başvurunun yöneltildiği taraf devlet veya devletler, olayların özeti, ihlal iddiaları ve elverişli kanıtlar, kabul koşullarına uyulduğuna ilişkin açıklama, dava konusu ve hakkaniyete uygun tatmin isteminin ana çizgileri ile ilgili belgeler bulunmalıdır.

Kimliğin gizlenmesi isteniyorsa bunun belirtilmesi ve haklı gerekçelerin gösterilmesi gerekir; Daire başkanı gerekçeleri haklı bulursa isim gizli tutulabilir.

Dil, temsil, komünikasyon ve kararların etkisi

Başvurular taraf devletlerin dillerinden biriyle yapılabilir; resmi diller Fransızca ve İngilizcedir.

Başvuru hükümete komünike edildikten sonra resmi dillerden biri kullanılmalıdır; ancak Mahkeme Başkanı veya daire başkanı başvurucunun kendi dilini kullanmaya devam etmesine izin verebilir.

Kişiler başvuruyu kendileri veya avukat aracılığıyla yapabilir.

Başvuru hükümete komünike edildiğinde avukatla temsil zorunlu hale gelir.

Yeterli imkanı olmayanlar için adli yardım sistemi kabul edilmiştir.

Yargılama kamuya açık ve çelişmelidir; incelemenin büyük kısmı yazılı yapılır.

Hükümete kabul edilebilirlik ve esas hakkında gözlem sunma imkanı verilir; başvurucu cevap ve hakkaniyete uygun tatmin talebini iletir; son gözlemlerden sonra hakim-raportör dosyayı karar için dairenin önüne getirir.

İhlal tespitinde 41. madde kapsamında ödeme gündeme gelebilir; 46. madde çerçevesinde yapısal sorun ve alınması gereken tedbirler hakkında direktif verilebilir.